Aynı sözcük farklı cümlelerde farklı anlamlar kazanabilir. "Soğuk" sözcüğü bir cümlede havanın sıcaklığını anlatırken başka bir cümlede bir insanın davranışını anlatabilir. Bir sözcüğün hangi anlamda kullanıldığını anlamak için o sözcüğün geçtiği cümleye, yani bağlama bakarız.
- Kışın soğuk havalarda kalın giyiniriz. Havanın sıcaklığı düşük
- Yeni komşumuz bize çok soğuk davrandı. İlgisiz, sevimsiz
1 Gerçek Anlam
Gerçek anlamda kullanılan sözcükler gözümüzün önüne somut bir şey getirir. "Taş" dendiğinde yerdeki sert cisim, "kırmak" dendiğinde bir şeyin parçalara ayrılması aklımıza gelir.
- Bahçedeki ağaç bu yıl çok meyve verdi. ağaç: gövdesi ve dalları olan bitki
- Ali topu tuttu ve arkadaşına attı. tutmak: elle kavramak
- Kardeşim elindeki bardağı kırdı. kırmak: parçalara ayırmak
- Bu yaz tatlı bir karpuz aldık. tatlı: şeker tadında
2 Mecaz Anlam
Mecaz anlam çoğu zaman duyguları, davranışları ve soyut kavramları anlatmak için kullanılır. Gerçek anlamdaki sözcüğü cümleye koyduğunuzda cümle tuhaf bir anlam kazanıyorsa o sözcük büyük ihtimalle mecaz anlamdadır.
- Arkadaşımın sözleri beni çok kırdı. kırmak: üzmek, gücendirmek
- Annemin tatlı dili herkesi yumuşatır. tatlı: hoşa giden, gönül alıcı
- Bu konuda bana ağır sözler söyledi. ağır: incitici
- Yaşlı adamın kalbi çok temiz. temiz kalpli: iyi niyetli
- Babam bu işten eli boş döndü. eli boş: bir şey elde etmeden
Kendini dene · Soru 1
"Bu haber hepimizi derinden etkiledi." cümlesinde koyu yazılan sözcük hangi anlamda kullanılmıştır?
Açıklama
Burada bir çukurun ya da suyun derinliğinden söz edilmiyor. "Derinden" sözcüğü "çok güçlü bir şekilde" anlamında, yani mecaz anlamda kullanılmış.
3 Terim Anlam
Okulda her derste o derse ait terimler öğreniriz. Matematikte "açı" ve "kesir", Türkçede "ünlü" ve "ek", Fen Bilimlerinde "hücre" ve "kuvvet" terimdir.
| Alan | Terimler |
|---|---|
| Matematik | açı, kesir, çember, çarpan, kare |
| Türkçe | ünlü, ünsüz, kök, ek, hece |
| Fen Bilimleri | hücre, kuvvet, madde, ısı, gezegen |
| Müzik | nota, ritim, akort, koro |
| Spor | ofsayt, faul, smaç, korner |
| Tiyatro | perde, sahne, dekor, oyuncu |
Bazı sözcüklerin hem gerçek hem de terim anlamı vardır. Hangisinin kullanıldığını yine cümleden anlarız.
- Annem salondaki perdeyi yıkadı. Gerçek anlam: pencereye asılan kumaş
- Oyunun ikinci perdesi çok heyecanlıydı. Terim anlam (tiyatro): oyunun bölümü
- Fırtına ağacın köklerini yerinden çıkardı. Gerçek anlam: bitkinin toprak altındaki bölümü
- "Gözlük" sözcüğünün kökü "göz"dür. Terim anlam (dil bilgisi): sözcüğün en küçük anlamlı parçası
Kendini dene · Soru 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde koyu yazılan sözcük terim anlamında kullanılmıştır?
Açıklama
"Açı" sözcüğü bu cümlede matematiğe özgü bir anlamla kullanılmıştır. Bu yüzden terim anlamdadır.
4 Gerçek, Mecaz ve Terim Anlamı Karşılaştıralım
| Gerçek anlam | Mecaz anlam | Terim anlam | |
|---|---|---|---|
| Ne anlatır? | Akla ilk gelen temel anlamı | Gerçek anlamdan uzaklaşan yeni anlamı | Bir bilim, sanat ya da meslek alanına özgü anlamı |
| Örnek sözcük | sıcak | sıcak | çarpım |
| Örnek cümle | Çay çok sıcak. | Bizi sıcak bir gülümsemeyle karşıladı. | 3 ile 4'ün çarpımı 12'dir. |
5 Eş Anlamlı Sözcükler
Eş anlamlı sözcükler yazı ve konuşmada aynı sözcüğü tekrar etmemek için kullanılır. Böylece anlatım daha zengin hâle gelir.
| Sözcük | Eş anlamlısı | Sözcük | Eş anlamlısı |
|---|---|---|---|
| siyah | kara | cevap | yanıt |
| beyaz | ak | sınav | imtihan |
| kırmızı | al | yıl | sene |
| hediye | armağan | doğa | tabiat |
| okul | mektep | yaşlı | ihtiyar |
| öğretmen | muallim | ulus | millet |
- Öğretmenimizin sorusuna hemen yanıt verdim. yanıt = cevap
- Doğum günümde bana güzel bir armağan aldılar. armağan = hediye
- Ninem ak saçlarını özenle tarardı. ak = beyaz
6 Zıt Anlamlı Sözcükler
| Sözcük | Zıt anlamlısı | Sözcük | Zıt anlamlısı |
|---|---|---|---|
| uzun | kısa | gelmek | gitmek |
| iyi | kötü | açmak | kapamak |
| sıcak | soğuk | almak | vermek |
| erken | geç | gülmek | ağlamak |
| ağır | hafif | inmek | çıkmak |
| zengin | yoksul | girmek | çıkmak |
Kendini dene · Soru 3
"Okula erken gelenler bahçede oyun oynadı." cümlesinde koyu yazılan sözcüğün zıt anlamlısı hangisidir?
Açıklama
"Erken" sözcüğünün tam karşıtı "geç"tir. "Erken değil" ise yalnızca olumsuz bir ifadedir, zıt anlam oluşturmaz.
Kendini dene · Soru 4
Aşağıdakilerin hangisinde zıt anlamlı iki sözcük bir arada verilmiştir?
Açıklama
"Tuzsuz" ve "renksiz" sözcükleri "-sız, -siz" ekiyle, "gelmemek" ise olumsuzluk ekiyle kurulmuştur. Bunlar olumsuz anlam taşır ama zıt anlamlı değildir. "Cesur" ve "korkak" ise birbirinden farklı sözcüklerdir ve tam karşıt anlamı verir.
7 Eş Sesli Sözcükler
- Sınıfımızda yüz kitap var. yüz: bir sayı
- Sabah kalkınca yüzümü yıkadım. yüz: insanın başının ön kısmı
- Yazın denizde yüzmeyi çok severim. yüzmek: suda ilerlemek
- Kahvaltıda bir bardak çay içtim. çay: içecek
- Köyün kenarından küçük bir çay akıyor. çay: küçük akarsu
- Dün akşam dolu yağdı. dolu: buz tanesi şeklinde yağış
- Bardağım su ile dolu. dolu: boş olmayan
Kendini dene · Soru 5
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "gül" sözcüğü diğerlerinden farklı anlamda kullanılmıştır?
Açıklama
Üç cümlede "gül" bir çiçeği anlatıyor. "Bu fıkraya sen de gül." cümlesinde ise "gülmek" eylemi kastediliyor. Bu iki "gül" eş seslidir.
8 Bilmediğin Sözcüğün Anlamını Tahmin Etme
Okurken anlamını bilmediğin bir sözcükle karşılaştığında hemen sözlüğe bakamayabilirsin. Çoğu zaman cümledeki ipuçları sözcüğün anlamını tahmin etmene yeter.
Dört adımda anlam tahmini
- 1 Sözcüğün geçtiği cümleyi ve önceki, sonraki cümleleri dikkatle oku.
- 2 Cümlede ipucu ara: bir açıklama, bir örnek, eş anlamlı ya da zıt anlamlı bir sözcük olabilir.
- 3 Sözcüğün yerine uygun bir anlam koy ve cümleyi yeniden oku.
- 4 Cümle anlamlı oluyorsa tahminin büyük ihtimalle doğrudur. Fırsat bulunca sözlükten kontrol et.
- Dedem çok mütevazı biridir, başarılarıyla hiç övünmez. İpucu: "hiç övünmez" → mütevazı: alçakgönüllü
- Yağmur sağanak hâlinde yağınca sokaklar bir anda suyla doldu. İpucu: "sokaklar bir anda suyla doldu" → sağanak: çok şiddetli ve kısa süreli yağış
- Kardeşim ürkek bir çocuktur, küçük bir seste bile korkar. İpucu: "küçük bir seste bile korkar" → ürkek: çabuk korkan
- Bu ilaç ağrıyı dindirdi, artık başım ağrımıyor. İpucu: "artık başım ağrımıyor" → dindirmek: geçirmek, durdurmak
Kendini dene · Soru 6
"Elif çok titiz bir öğrencidir; defterini her zaman düzenli tutar, ödevlerini en küçük ayrıntısına kadar kontrol eder."
Bu cümlede koyu yazılan sözcüğün anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
Açıklama
"Defterini her zaman düzenli tutar" ve "en küçük ayrıntısına kadar kontrol eder" ifadeleri ipucudur. Titiz, işini özenle ve dikkatle yapan kişi demektir.
9 Konu Özeti
Konuyu pekiştir
Şimdi test çözme zamanı
Öğrendiklerini bu konunun testleriyle dene. Her testin sonunda doğru cevapları ve çözümleri görebilirsin.
Yorumlar
Soru sormak, çözüm yolunu paylaşmak ve puan kazanmak için giriş yap.
Henüz yorum yok. İlk yorumu sen yaz!
Bu soru hakkında henüz yorum yok. Takıldığın yeri yukarıdan sor!