Bir dilin bütün sözcükleri ve kalıplaşmış ifadeleri o dilin söz varlığını oluşturur. Söz varlığı zengin olan kişi duygu ve düşüncelerini daha doğru ve etkili anlatır. Bu konuda söz varlığımızı zenginleştiren beş yapıyı öğreneceğiz.
1 Yakın Anlamlı Sözcükler
- Bebek bize gülümsedi. / Fıkrayı duyunca kahkahalarla güldük. Gülümsemek sessiz ve hafiftir; gülmek daha belirgindir.
- Pencereden dışarı baktı. / Akşam boyunca yıldızları seyretti. Seyretmek, uzun süre ve zevkle bakmaktır.
- Uzun yürüyüşten sonra yorulduk. / Bütün gün çalışınca bitkin düştü. Bitkinlik, yorgunluğun çok ileri hâlidir.
- Odadan bir ses duydum. / Öğretmenimi dikkatle dinledim. Dinlemek, isteyerek ve dikkatle duymaktır.
2 Çağrışım
- deniz dalga, mavi, martı, tatil, kum
- kış kar, soğuk, atkı, kardan adam, soba
- okul öğretmen, sıra, zil, arkadaş, defter
- bayram şeker, ziyaret, yeni kıyafet, el öpmek
3 İkilemeler
| Nasıl oluşur? | Örnek |
|---|---|
| Aynı sözcüğün tekrarıyla | yavaş yavaş, güle güle, ağır ağır, renk renk |
| Eş anlamlı sözcüklerle | eş dost, akıl fikir, doğru dürüst |
| Yakın anlamlı sözcüklerle | ev bark, çoluk çocuk |
| Zıt anlamlı sözcüklerle | aşağı yukarı, az çok, er geç, iyi kötü |
| Biri anlamsız sözcüklerle | abur cubur, ufak tefek, eski püskü, eğri büğrü |
| Sözcüğün m ile tekrarıyla | kitap mitap, çanta manta |
| Yansıma sözcüklerle | şırıl şırıl, çıtır çıtır, mışıl mışıl, hışır hışır |
Kendini dene · Soru 1
Aşağıdakilerin hangisinde zıt anlamlı sözcüklerle oluşmuş bir ikileme vardır?
Açıklama
"Aşağı" ve "yukarı" zıt anlamlı sözcüklerdir. Şırıl şırıl ve mışıl mışıl yansıma, eş dost eş anlamlı sözcüklerle oluşmuştur.
4 Pekiştirmeler
- masmavi, yemyeşil, bembeyaz m ile pekiştirme
- kıpkırmızı, sapsarı, dopdolu, apak p ile pekiştirme
- tertemiz, sırsıklam r ile pekiştirme
- tastamam, tostoparlak s ile pekiştirme
Kendini dene · Soru 2
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin yazımı yanlıştır?
Açıklama
Pekiştirmeler bitişik yazılır. Doğrusu "yemyeşil"dir.
5 Kalıp Sözler
| Durum | Kalıp söz |
|---|---|
| Hasta birini ziyaret ederken | Geçmiş olsun. |
| Çalışan birini görünce | Kolay gelsin. |
| Yemek yiyen birine | Afiyet olsun. |
| Yemeği hazırlayana | Ellerinize sağlık. |
| Yeni bir şey alan birine | Güle güle kullan. / Hayırlı olsun. |
| Yakınını kaybeden birine | Başınız sağ olsun. |
| Uzaktan gelen birinin yakınına | Gözün aydın. |
| Hapşıran birine | Çok yaşa. — Sen de gör. |
Örnek
Komşumuz Nermin Hanım yeni bir eve taşınmış ve bizi davet etmiştir. Eve girerken ve yemekten sonra ne söylemeliyiz?
- 1 Yeni bir eve taşınan kişiye "Hayırlı olsun." denir.
- 2 Yemeği hazırlayan kişiye yemekten sonra "Ellerinize sağlık." denir.
Cevap: Eve girerken "Hayırlı olsun.", yemekten sonra "Ellerinize sağlık." denmelidir.
Konuyu pekiştir
Şimdi test çözme zamanı
Öğrendiklerini bu konunun testleriyle dene. Her testin sonunda doğru cevapları ve çözümleri görebilirsin.
Yorumlar
Yorum yazmak ve sorularını sormak için giriş yap ya da ücretsiz kayıt ol.