Günlük konuşmalarımızda "Babam bu habere çok şaşırdı." demek yerine çoğu zaman "Babamın ağzı açık kaldı." deriz. İkinci söyleyiş daha canlı ve etkilidir. Dilimizde bu türden, kuşaklar boyunca kullanılarak kalıplaşmış pek çok söz vardır. Bunların en önemlileri deyimler ve atasözleridir.
1 Deyim Nedir?
Deyimlerin çoğu en az iki sözcükten oluşur ve "-mak, -mek" ile biter: göz atmak, kulak vermek, el ele vermek. Deyimler bir öğüt vermez, yalnızca bir durumu anlatır.
- Gitmeden önce şu kitaba bir göz at. göz atmak: kısaca bakmak
- Öğretmenimizin sözlerine herkes kulak verdi. kulak vermek: dikkatle dinlemek
- Karne hediyesini görünce ağzı kulaklarına vardı. ağzı kulaklarına varmak: çok sevinmek
- Sahneye çıkınca heyecandan dili tutuldu. dili tutulmak: heyecandan konuşamamak
2 Deyimlerin Özellikleri
Bir sözün deyim olup olmadığını anlamak için
- 1 Kalıplaşmış mı, bak: Deyimdeki sözcükler değiştirilemez. "Göz atmak" yerine "göz fırlatmak" ya da "bakış atmak" denmez.
- 2 Gerçek anlamı mı, mecaz anlamı mı, bak: Deyimlerin çoğu mecaz anlamlıdır. "Kulak vermek" demek kulağını birine vermek değildir.
- 3 Öğüt veriyor mu, bak: Deyim öğüt vermez, bir durumu anlatır. Öğüt veriyorsa büyük ihtimalle atasözüdür.
3 Sık Kullanılan Deyimler
Bilmen gereken deyimler
-
Etekleri zil çalmak
Çok sevinmek
Bayram tatili başlayınca çocukların etekleri zil çalıyordu.
-
Burnu havada olmak
Kendini başkalarından üstün görmek, kibirli olmak
O kadar burnu havada ki kimseyi beğenmiyor.
-
Eli açık olmak
Cömert olmak
Dedem çok eli açık biridir, herkese yardım eder.
-
Pireyi deve yapmak
Küçük bir sorunu çok büyütmek
Bir kalem yüzünden kavga ediyorsunuz, pireyi deve yapmayın.
-
Kulağına küpe olmak
Bir olaydan ders almak
Bu yaşadıkları kulağıma küpe oldu.
-
Dört gözle beklemek
Bir şeyi sabırsızlıkla beklemek
Yaz tatilini dört gözle bekliyorum.
-
Göz yummak
Bir hatayı görmezden gelmek
Öğretmenimiz bu küçük hataya göz yumdu.
-
Yüzü kızarmak
Utanmak
Yalanı ortaya çıkınca yüzü kızardı.
-
İpe un sermek
Bir işi yapmamak için bahane bulmak
Odasını toplaması gerekince hep ipe un seriyor.
-
Gözden düşmek
Sevgisini, değerini yitirmek
Yalan söyleyince arkadaşlarının gözünden düştü.
Kendini dene · Soru 1
"Kardeşim yeni bisikletini görünce ağzı kulaklarına vardı." cümlesinde koyu yazılan deyimin anlamı nedir?
Açıklama
Yeni bir bisiklet alan çocuğun sevinçten gülümsediği anlatılıyor. "Ağzı kulaklarına varmak" çok sevinmek anlamındadır.
4 Atasözü Nedir?
Atasözleri genellikle bir cümle biçimindedir. Kimin söylediği bilinmez; halkın ortak malıdır. Kısa ama derin anlamlıdır ve çoğu zaman mecaz yoluyla bir ders verir.
- Damlaya damlaya göl olur. Küçük birikimler zamanla büyük bir varlığa dönüşür.
- Bugünün işini yarına bırakma. Yapılacak işi ertelememek gerekir.
- Ağaç yaşken eğilir. İnsan küçük yaşta daha kolay eğitilir.
- Bir elin nesi var, iki elin sesi var. Birlikte çalışmak daha çok iş başarmayı sağlar.
5 Sık Kullanılan Atasözleri
Bilmen gereken atasözleri
-
Sakla samanı, gelir zamanı.
Gereksiz görünen bir şey bir gün işe yarayabilir.
Annem eski kutuları atmıyor, "Sakla samanı, gelir zamanı." diyor.
-
Ayağını yorganına göre uzat.
Harcamalarını gelirine göre yap.
Harçlığım bitmesin diye ayağımı yorganıma göre uzatıyorum.
-
İşleyen demir ışıldar.
Çalışan insan gelişir ve başarılı olur.
Her gün kitap okuyan Ayşe'nin başarısı, işleyen demirin ışıldadığını gösteriyor.
-
Dost kara günde belli olur.
Gerçek dost zor zamanda yanımızda olandır.
Hastayken her gün beni arayan Can, dostun kara günde belli olduğunu gösterdi.
-
Acele işe şeytan karışır.
Aceleyle yapılan işte hata olur.
Sınavda soruları hızlıca okuyunca yanlış yaptım; acele işe şeytan karışır.
-
Görünen köy kılavuz istemez.
Açıkça ortada olan bir şey için kanıt aramaya gerek yoktur.
Odası bu kadar dağınıkken temizlik yapmadığı belli, görünen köy kılavuz istemez.
-
Üzüm üzüme baka baka kararır.
İnsanlar birbirlerinden etkilenir.
Sınıfın çalışkan öğrencileriyle arkadaşlık eden Ali de derslerine sarıldı.
-
Komşu komşunun külüne muhtaçtır.
İnsanlar en küçük şeylerde bile birbirine ihtiyaç duyar.
Tuzu bitince komşumuzdan istedik; komşu komşunun külüne muhtaçtır.
Kendini dene · Soru 2
"Her gün bir sayfa kitap okursan bir yılda koca bir kitaplığı bitirirsin." cümlesinde anlatılan düşünce hangi atasözüyle aynı anlamdadır?
Açıklama
Cümlede küçük ama düzenli çabaların zamanla büyük bir sonuç verdiği anlatılıyor. Bu, "Damlaya damlaya göl olur." atasözünün anlamıdır.
6 Deyim ile Atasözü Arasındaki Farklar
| Deyim | Atasözü | |
|---|---|---|
| Amacı | Bir durumu, davranışı ya da duyguyu anlatır. | Öğüt verir ya da genel bir gerçeği bildirir. |
| Yapısı | Çoğunlukla söz grubudur, "-mak, -mek" ile biter. | Çoğunlukla bir cümledir. |
| Yargı | Tek başına bir yargı bildirmez. | Tek başına bir yargı bildirir. |
| Örnek | kulak vermek, göz atmak | Ağaç yaşken eğilir. |
Kendini dene · Soru 3
Aşağıdakilerden hangisi bir atasözüdür?
Açıklama
"İşleyen demir ışıldar." çalışan insanın gelişeceğini öğütleyen, genel bir gerçeği bildiren bir sözdür; bu yüzden atasözüdür. Diğerleri bir durumu anlatan deyimlerdir.
7 Cümledeki Deyimi Bulma
Bir cümledeki deyimi bulmak için sözcüklerin gerçek anlamlarıyla kullanılıp kullanılmadığına bakarız. Birlikte ve mecaz anlamda kullanılan, kalıplaşmış söz grubu deyimdir.
- Sınavın bitmesine az kalınca elini çabuk tuttu. elini çabuk tutmak: acele etmek
- Arkadaşım bu konuda bana yardım eli uzattı. yardım eli uzatmak: yardım etmek
- Annem pazardan dönerken ayaküstü komşumuzla konuştu. ayaküstü: kısa süre içinde, oturmadan
Kendini dene · Soru 4
"Fırtına çıkınca balıkçıların yüreği ağzına geldi." cümlesinde koyu yazılan deyimin anlamı hangisidir?
Açıklama
Fırtınada denizde olmak tehlikelidir. "Yüreği ağzına gelmek" çok korkmak, çok heyecanlanmak anlamındadır.
8 Konu Özeti
Konuyu pekiştir
Şimdi test çözme zamanı
Öğrendiklerini bu konunun testleriyle dene. Her testin sonunda doğru cevapları ve çözümleri görebilirsin.
Yorumlar
Yorum yazmak ve sorularını sormak için giriş yap ya da ücretsiz kayıt ol.