Bir metni okuduğumuzda bazı bilgiler açıkça yazılıdır; bazılarını ise satır aralarından anlarız. İyi bir okur hem yazılanı hem de sezdirileni fark eder. Bu konuda metinleri daha derinden anlamanın yollarını öğreneceğiz.
1 Yüzey Anlam ve Derin Anlam
-
Yüzey anlam
Metinde açıkça yazılan, okur okumaz anlaşılan anlamdır. "Kim, ne, nerede, ne zaman?" sorularının cevaplarıdır.
"Elif sabah erkenden pazara gitti."
-
Derin anlam
Metinde doğrudan söylenmeyen, okurun düşünerek ve yorum yaparak ulaştığı anlamdır. Metnin vermek istediği mesaj çoğu zaman derin anlamdadır.
Bir fablda karıncanın çalışkanlığından "çalışmanın önemi" mesajını çıkarmak
Ağustos boyunca ağustos böceği şarkı söyledi, karınca ise yuvasına yiyecek taşıdı. Kış gelince ağustos böceği aç kaldı ve karıncanın kapısını çaldı. Karınca ona yiyeceklerinden bir parça verdi ve şöyle dedi: "Yazın şarkı söyledin, kışın da biraz çalışmayı öğren."
- Yazın kim şarkı söyledi, kim yiyecek taşıdı? Yüzey anlam: Ağustos böceği şarkı söyledi, karınca yiyecek taşıdı.
- Metin bize ne anlatmak istiyor? Derin anlam: Geleceği düşünerek çalışmak gerekir.
2 Açık İfade ve Örtük İfade
-
Açık ifade
Düşüncenin doğrudan, açıkça söylendiği ifadedir.
"Bu odada çok gürültü var, çalışamıyorum."
-
Örtük ifade
Düşüncenin doğrudan söylenmeyip sezdirildiği ifadedir. Okur anlamı kendisi çıkarır.
"Burada kendi sesimi bile duyamıyorum." (Gürültü olduğu sezdiriliyor.)
Kendini dene · Soru 1
"Annem eve girince yerdeki çamurlu ayak izlerine baktı ve bana döndü." cümlesinden örtük olarak hangisi anlaşılır?
Açıklama
Annenin ayak izlerine bakıp konuşana dönmesi, izleri onun yaptığının düşünüldüğünü sezdirir. Bu bilgi açıkça söylenmemiştir.
3 Çıkarım Yapma
Örnek
"Ali pencereden dışarı baktı, şemsiyesini aldı ve botlarını giydi." Bu cümleden hangi çıkarımı yapabiliriz?
- 1 Ali'nin şemsiye alması yağmur yağdığını ya da yağacağını düşündürür.
- 2 Bot giymesi yerlerin ıslak ya da çamurlu olabileceğini gösterir.
- 3 Bu davranışlardan önce dışarıya bakmıştır; havayı kontrol etmiştir.
Cevap: Dışarıda hava yağmurludur. Bu bilgi cümlede açıkça yazmaz ama ipuçlarından çıkarılır.
4 Görselden Anlam Çıkarma
Afiş, tablo, grafik, fotoğraf ve karikatür gibi görseller de bir mesaj iletir. Görseli incelerken şu sorulara cevap ararız:
Görseli okuma adımları
- 1 Görselin başlığını ve üzerindeki yazıları oku.
- 2 Görselde kimler ya da neler var? Ne yapıyorlar?
- 3 Renkler, semboller ve yüz ifadeleri hangi duyguyu veriyor?
- 4 Görsel bize hangi mesajı vermek istiyor?
- 5 Tablo ya da grafikse en büyük ve en küçük değerleri, artış ve azalışları karşılaştır.
| Kitap türü | Öğrenci sayısı |
|---|---|
| Macera | 12 |
| Masal | 6 |
| Bilim kurgu | 8 |
| Şiir | 4 |
Kendini dene · Soru 2
Yukarıdaki tabloya göre hangisi söylenemez?
Açıklama
Tablo, en sevilen türü gösterir. Şiiri en çok seven 4 öğrenci vardır; bu, şiir okuyan kimse olmadığı anlamına gelmez.
5 Düşünceyi Geliştirme Yolları
Yazarlar düşüncelerini okura daha iyi anlatmak için çeşitli yollara başvurur. Bunlar özellikle bilgilendirici metinlerde sık kullanılır.
-
Tanımlama
Bir kavramın ne olduğunu açıklar. "… denir, … demektir" gibi ifadeler kullanılır.
"Fotosentez, bitkilerin güneş ışığını kullanarak besin üretmesidir."
-
Örnekleme
Düşünceyi somut örneklerle açıklar. "örneğin, mesela" kullanılır.
"Bazı hayvanlar kış uykusuna yatar. Örneğin ayılar ve kirpiler."
-
Karşılaştırma
İki varlığın benzer ve farklı yönlerini ortaya koyar.
"Kurbağalar hem suda hem karada yaşarken balıklar yalnızca suda yaşar."
-
Benzetme
Bir varlığı ortak özellikleri nedeniyle başka bir varlığa benzetir.
"Kalp, vücudumuzun pompası gibi çalışır."
-
Sayısal verilerden yararlanma
Düşünceyi rakamlar, oranlar ve istatistiklerle destekler.
"Vücudumuzun yaklaşık yüzde altmışı sudan oluşur."
Kendini dene · Soru 3
"Bir yetişkinin kalbi dakikada ortalama 70 kez atar ve günde yaklaşık 7 bin litre kan pompalar." cümlesinde hangi düşünceyi geliştirme yolu kullanılmıştır?
Açıklama
Cümlede düşünce "70 kez" ve "7 bin litre" gibi sayısal verilerle desteklenmiştir.
Konuyu pekiştir
Şimdi test çözme zamanı
Öğrendiklerini bu konunun testleriyle dene. Her testin sonunda doğru cevapları ve çözümleri görebilirsin.
Yorumlar
Yorum yazmak ve sorularını sormak için giriş yap ya da ücretsiz kayıt ol.