"Gözlükçüler" sözcüğünü düşün. Bu sözcüğün içinde "göz" var. "Göz" sözcüğüne bazı parçalar eklenerek önce "gözlük", sonra "gözlükçü", en sonunda "gözlükçüler" oluşmuş. Türkçe, sözcüklerin sonuna ekler getirilerek yeni sözcükler ve anlamlar oluşturulan bir dildir. Bu konuda sözcüklerin yapısını tanıyacağız.
1 Kök
- gözlükçüler kök: göz
- kitaplığımız kök: kitap
- sevgili kök: sev-
- okuldan kök: oku-
2 İsim Kökü ve Fiil Kökü
| İsim kökü | Fiil kökü | |
|---|---|---|
| Ne bildirir? | Varlıkları, kavramları karşılar. | Bir iş, oluş ya da hareket bildirir. |
| Sınama | "-mak, -mek" eki getirilemez. | "-mak, -mek" eki getirilebilir. |
| Örnek | göz, kitap, su, ağaç, el | gel-, oku-, yaz-, sev-, koş- |
3 Ek
Türkçede ekler ikiye ayrılır: yapım ekleri ve çekim ekleri.
4 Yapım Ekleri
- göz → gözlük Görmeye yardım eden araç: yeni bir sözcük
- kitap → kitapçı Kitap satan kişi: yeni bir sözcük
- tuz → tuzlu Tuzu olan: yeni bir sözcük
- yol → yolcu Yolculuk eden kişi: yeni bir sözcük
- sev- → sevgi Sevme duygusu: yeni bir sözcük
- çiz- → çizgi Çizilen iz: yeni bir sözcük
5 Çekim Ekleri
Sık kullanılan çekim ekleri
-
Çoğul eki: -lar, -ler
Birden fazla varlığı gösterir.
kitaplar, evler
-
İyelik ekleri: -ım, -ın, -ı…
Bir şeyin kime ait olduğunu gösterir.
kitabım, evin
-
Yönelme hâli: -a, -e
"Nereye?" sorusuna cevap verir.
okula, eve
-
Bulunma hâli: -da, -de, -ta, -te
"Nerede?" sorusuna cevap verir.
okulda, sınıfta
-
Ayrılma hâli: -dan, -den, -tan, -ten
"Nereden?" sorusuna cevap verir.
okuldan, sokaktan
-
Kişi ve zaman ekleri
Eylemin kim tarafından ve ne zaman yapıldığını gösterir.
geldim, geleceksin
| Yapım eki | Çekim eki | |
|---|---|---|
| Yeni sözcük türetir mi? | Evet | Hayır |
| Anlamı değiştirir mi? | Evet, yeni bir anlam kazandırır. | Hayır, yalnızca görev kazandırır. |
| Sözlükte ayrı madde olur mu? | Evet: gözlük, kitapçı | Hayır: gözler, kitabım |
| Sırası | Köke yakındır, önce gelir. | Yapım eklerinden sonra gelir. |
Kendini dene · Soru 1
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde yapım eki vardır?
Açıklama
"tuzlu" sözcüğünde "-lu" eki "tuz" sözcüğünden yeni bir sözcük türetmiştir. "evler, kalemi, bahçede" sözcüklerindeki ekler ise çekim ekidir; yeni sözcük oluşturmaz.
6 Sözcüğü Kök ve Eklerine Ayırma
Bir sözcükte önce yapım ekleri, sonra çekim ekleri gelir. Bir sözcüğü çözümlerken kökü bulur, ardından ekleri sırasıyla ayırırız.
| Sözcük | Kök | Yapım ekleri | Çekim ekleri |
|---|---|---|---|
| gözlükçüler | göz | -lük, -çü | -ler |
| kitaplığımızda | kitap | -lık | -ımız, -da |
| yolcular | yol | -cu | -lar |
| sevgimiz | sev- | -gi | -imiz |
| okullarımızdan | oku- | -l | -lar, -ımız, -dan |
Kendini dene · Soru 2
"kitapçılar" sözcüğünün kökü ve aldığı ekler hangi seçenekte doğru verilmiştir?
Açıklama
"kitap" anlamlı en küçük parçadır, yani köktür. "-çı" yeni bir sözcük (kitapçı) türettiği için yapım eki, "-lar" ise çoğul bildirdiği için çekim ekidir.
7 Konu Özeti
Konuyu pekiştir
Şimdi test çözme zamanı
Öğrendiklerini bu konunun testleriyle dene. Her testin sonunda doğru cevapları ve çözümleri görebilirsin.
Yorumlar
Yorum yazmak ve sorularını sormak için giriş yap ya da ücretsiz kayıt ol.