Her gün pek çok farklı metin okuruz: bir masal, bir ders kitabındaki bilgi yazısı, bir şiir. Bu metinlerin hepsi farklı amaçlarla yazılır ve farklı özelliklere sahiptir. Bu konuda önce hikâyeyi oluşturan unsurları, sonra da metin türlerini tanıyacağız.
1 Hikâyenin Unsurları
Her hikâye dört temel unsurdan oluşur. Bu unsurlar hikâyenin yapı taşlarıdır ve birini çıkardığımızda hikâye eksik kalır.
Hikâyenin dört unsuru
-
Olay
Hikâyede yaşanan, anlatılan durumdur. "Ne oldu?" sorusunun cevabıdır.
Kayıp bir kedi yavrusunun bulunması
-
Kişiler (karakterler)
Olayı yaşayan ya da olaya katılan insanlar, bazen de hayvanlardır. "Kim?" sorusunun cevabıdır.
Elif, annesi, komşu Hasan Amca
-
Yer (mekân)
Olayın geçtiği yerdir. "Nerede?" sorusunun cevabıdır.
Okul bahçesi, köy evi, deniz kenarı
-
Zaman
Olayın ne zaman geçtiğidir. "Ne zaman?" sorusunun cevabıdır.
Bir kış sabahı, yaz tatilinde, akşamüstü
Bir sonbahar akşamı yağmur bardaktan boşanırcasına yağıyordu. Ege, penceresinden sokağı izlerken kapının önünde titreyen küçük bir köpek gördü. Hemen annesine koştu. Birlikte dışarı çıkıp köpeği eve aldılar, kuruladılar ve önüne bir kap süt koydular. Ertesi sabah mahalledeki herkese sordular. Sonunda köpeğin, iki sokak ötede oturan Ayla Teyze'nin kaybolan yavrusu olduğu anlaşıldı. Ayla Teyze, köpeğine kavuşunca gözleri dolarak Ege'ye sarıldı.
| Unsur | Soru | Cevap |
|---|---|---|
| Olay | Ne oldu? | Kaybolan bir köpeğin bulunup sahibine kavuşturulması |
| Kişiler | Kim? | Ege, Ege'nin annesi, Ayla Teyze |
| Yer | Nerede? | Ege'nin evi, mahalle |
| Zaman | Ne zaman? | Bir sonbahar akşamı ve ertesi sabah |
Kendini dene · Soru 1
Yukarıdaki hikâyede olayın zamanını bildiren ifade hangisidir?
Açıklama
"Bir sonbahar akşamı" olayın ne zaman geçtiğini bildirir. "İki sokak ötede" ve "kapının önünde" yer, "Ayla Teyze" ise kişi bildirir.
2 Hikâyenin Bölümleri
Bir hikâye üç bölümde ilerler
- 1 Giriş: Kişiler, yer ve zaman tanıtılır. Örnek hikâyede yağmurlu bir akşam ve Ege tanıtılıyor.
- 2 Gelişme: Olay ortaya çıkar ve gelişir. Ege köpeği bulur, eve alır, sahibini arar.
- 3 Sonuç: Olay çözüme kavuşur. Köpek sahibine kavuşur.
3 Öyküleyici Metinler
| Masal | Fabl | |
|---|---|---|
| Kahramanlar | İnsanlar, devler, periler, konuşan hayvanlar | Genellikle kişileştirilmiş hayvanlar ve bitkiler |
| Olaylar | Olağanüstüdür, gerçek hayatta yaşanamaz. | Kısa bir olay anlatılır. |
| Yer ve zaman | Belirsizdir: "Bir varmış bir yokmuş…" | Çoğu zaman belirsizdir. |
| Amaç | Eğlendirmek, iyiliğin kazandığını göstermek | Sonunda açıkça bir ders, öğüt vermek |
| Örnek | Keloğlan masalları | Ağustos Böceği ile Karınca |
4 Bilgilendirici Metinler
- Gerçek bilgiler içerir; hayal ürünü değildir. Ör. Ay, Dünya'nın tek doğal uydusudur.
- Tanımlara, örneklere ve sayılara yer verir. Ör. Bir bal arısı dakikada yaklaşık 200 kez kanat çırpar.
- Anlatım açık ve sadedir; süslü söz kullanılmaz. Yazar duygularını ön plana çıkarmaz.
- Çoğu zaman başlık ve alt başlıklarla düzenlenir. Grafik, tablo ve görsellerle desteklenebilir.
| Öyküleyici metin | Bilgilendirici metin | |
|---|---|---|
| Amacı | Bir olayı anlatmak, eğlendirmek, düşündürmek | Bilgi vermek, öğretmek |
| İçeriği | Kişiler, yer, zaman ve olay vardır. | Tanımlar, açıklamalar, örnekler vardır. |
| Gerçeklik | Hayal ürünü olabilir. | Gerçek ve kanıtlanabilir bilgilere dayanır. |
| Örnek | Hikâye, masal, fabl | Ansiklopedi maddesi, ders kitabı metni |
Kendini dene · Soru 2
"Kutup ayıları, Kuzey Kutbu'nun buzlarla kaplı bölgelerinde yaşar. Kalın kürkleri ve derilerinin altındaki yağ tabakası onları soğuktan korur. Bir kutup ayısı ortalama 25 yıl yaşar."
Bu metin hangi türe örnektir?
Açıklama
Metinde bir olay, kişi ya da hayal ürünü bir durum yok. Kutup ayıları hakkında gerçek ve doğrulanabilir bilgiler veriliyor. Bu yüzden bilgilendirici bir metindir.
5 Şiir ve Biçim Özellikleri
Şiirin biçim özellikleri
-
Dize (mısra)
Şiirdeki her bir satırdır.
"Bahar geldi kırlara" bir dizedir.
-
Kıta (dörtlük)
Şiirde anlamca ve biçimce bir bütün oluşturan dize gruplarıdır. Dört dizeden oluşan kıtaya dörtlük denir.
Bir şiir birkaç kıtadan oluşabilir.
-
Kafiye (uyak)
Dize sonlarındaki ses benzerliğidir.
"kar / yapar"
Kış geldi, yağdı kar,
Beyaza büründü dağlar.
Çocuklar sevinçle koşar,
Bahçede kardan adam yapar.
- Kaç dizeden oluşuyor? 4 dize, yani 1 dörtlük
- Dize sonlarında hangi ses tekrarlanıyor? "-ar" sesi: kar / dağlar / koşar / yapar
6 Konu Özeti
Konuyu pekiştir
Şimdi test çözme zamanı
Öğrendiklerini bu konunun testleriyle dene. Her testin sonunda doğru cevapları ve çözümleri görebilirsin.
Bu konunun tüm testleriYorumlar
Yorum yazmak ve sorularını sormak için giriş yap ya da ücretsiz kayıt ol.