Türkçede 29 harf vardır. Bu harflerin 8'i ünlü (sesli), 21'i ünsüzdür (sessiz). Ünlüler ağızdan hiçbir engele takılmadan çıkar; ünsüzler ise dil, diş ya da dudaklara çarparak çıkar. Bu konuda seslerin özelliklerini ve Türkçenin ses uyumunu öğreneceğiz.
1 Ünlüler ve Nitelikleri
Türkçenin ünlüleri: a, e, ı, i, o, ö, u, ü. Ünlüler üç ölçüte göre gruplandırılır.
| Ölçüt | Gruplar |
|---|---|
| Dilin durumuna göre | Kalın: a, ı, o, u — İnce: e, i, ö, ü |
| Dudakların durumuna göre | Düz: a, e, ı, i — Yuvarlak: o, ö, u, ü |
| Ağzın açıklığına göre | Geniş: a, e, o, ö — Dar: ı, i, u, ü |
Örnek
"ö" ünlüsünün niteliklerini bulalım.
- 1 Kalın ünlüler a, ı, o, u'dur; ö bunların arasında yoktur. Demek ki ö incedir.
- 2 Yuvarlak ünlüler o, ö, u, ü'dür: ö yuvarlaktır.
- 3 Geniş ünlüler a, e, o, ö'dür: ö geniştir.
Cevap: ö ünlüsü ince, yuvarlak ve geniş bir ünlüdür.
Kendini dene · Soru 1
Hem kalın hem dar olan ünlüler hangileridir?
Açıklama
Kalın ünlüler a, ı, o, u; dar ünlüler ı, i, u, ü'dür. Her iki grupta da bulunanlar ı ve u'dur.
2 Ünsüzler ve Nitelikleri
-
Sert (tonsuz) ünsüzler
Ses tellerini titretmeden çıkan ünsüzlerdir. "Fıstıkçı Şahap" sözüyle kolayca hatırlanır.
f, s, t, k, ç, ş, h, p
-
Yumuşak (tonlu) ünsüzler
Ses telleri titreyerek çıkan ünsüzlerdir.
b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z
3 Büyük Ünlü Uyumu
- o-kul-la-rı-mız o, u, a, ı, ı: Bütün ünlüler kalın, uyar.
- çi-çek-ler-den i, e, e, e: Bütün ünlüler ince, uyar.
- ka-pı-cı a, ı, ı: Bütün ünlüler kalın, uyar.
- gü-zel-lik ü, e, i: Bütün ünlüler ince, uyar.
Kendini dene · Soru 2
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi büyük ünlü uyumuna uymaz?
Açıklama
"kalemlik" sözcüğünde ilk hecedeki a kalın, sonraki e ve i incedir. "Kalem" yabancı kökenli olduğu için uyuma uymaz.
Konuyu pekiştir
Şimdi test çözme zamanı
Öğrendiklerini bu konunun testleriyle dene. Her testin sonunda doğru cevapları ve çözümleri görebilirsin.
Yorumlar
Yorum yazmak ve sorularını sormak için giriş yap ya da ücretsiz kayıt ol.