"Ödevini yapmadığı için öğretmeni ona kulak çekti." Bu cümlede kimse kimsenin kulağını çekmemiştir; "uyardı" denmek istenmiştir. "Damlaya damlaya göl olur." sözü ise yalnızca suyu değil, küçük birikimlerin büyük sonuçlar doğurduğunu anlatır. Bu konuda dilimizin bu değerli hazinelerini öğreneceğiz.
1 Deyim
Deyimin özellikleri
-
Kalıplaşmıştır
Sözcükleri değiştirilemez, yerleri değiştirilemez.
"Etekleri zil çalmak" yerine "etekleri çan çalmak" denmez.
-
Çoğunlukla mecazdır
Sözcüklerin gerçek anlamlarıyla söylenmez.
"Göz atmak": kısaca bakmak
-
Yargı bildirmez
Çoğu deyim bir kavramı ya da durumu karşılar; tek başına bir öğüt vermez.
"Ağzı kulaklarına varmak": çok sevinmek
-
Çekimlenebilir
Deyimdeki fiil cümleye göre çekim eki alabilir.
göz atmak → göz attım, göz atacaksın
| Deyim | Anlamı |
|---|---|
| Ağzı kulaklarına varmak | Çok sevinmek |
| Burnu havada olmak | Kibirli olmak |
| Eli açık olmak | Cömert olmak |
| Gözden düşmek | Değerini, sevgisini yitirmek |
| İçi içine sığmamak | Çok heyecanlanmak, sabırsızlanmak |
| Kulak asmamak | Önemsememek, dinlememek |
| Pabucu dama atılmak | Önemini yitirmek |
| Dili tutulmak | Şaşkınlıktan konuşamamak |
| Yüreği ağzına gelmek | Çok korkmak |
| Etekleri zil çalmak | Çok sevinmek |
2 Atasözü
Atasözünün özellikleri
-
Yargı bildirir
Genellikle bir cümle hâlindedir ve bir düşünce bildirir.
"Sakla samanı, gelir zamanı."
-
Öğüt verir
Dinleyene yol gösterir.
"Bugünün işini yarına bırakma."
-
Kalıplaşmıştır
Sözcükleri değiştirilmez.
"Ağaç yaşken eğilir."
-
Söyleyeni belli değildir
Halkın ortak malıdır.
| Atasözü | Anlamı |
|---|---|
| Damlaya damlaya göl olur. | Küçük birikimler zamanla büyük sonuçlar doğurur. |
| Ağaç yaşken eğilir. | İnsan küçük yaşta daha kolay eğitilir. |
| Sakla samanı, gelir zamanı. | Gereksiz görünen şeyler bir gün işe yarayabilir. |
| Bir elin nesi var, iki elin sesi var. | Birlikte çalışmak başarıyı kolaylaştırır. |
| Komşu komşunun külüne muhtaçtır. | Herkes bir gün komşusuna ihtiyaç duyabilir. |
| Üzüm üzüme baka baka kararır. | İnsanlar birbirinden etkilenir. |
| Dost kara günde belli olur. | Gerçek dost zor zamanda yanımızda olandır. |
| Ayağını yorganına göre uzat. | Harcamalarını gelirine göre yap. |
3 Deyim ile Atasözünün Farkı
| Deyim | Atasözü | |
|---|---|---|
| Yapı | Genellikle bir söz grubu (mastarla biter) | Genellikle bir cümle |
| Yargı | Çoğunlukla yargı bildirmez | Yargı bildirir |
| Amaç | Anlatımı güçlendirmek, renklendirmek | Öğüt vermek, ders çıkarmak |
| Örnek | göze girmek | Sabreden derviş muradına ermiş. |
Kendini dene · Soru 1
Aşağıdakilerden hangisi bir atasözüdür?
Açıklama
"Dost kara günde belli olur." bir yargı bildiren, öğüt veren kalıplaşmış bir cümledir; atasözüdür. Diğerleri deyimdir.
4 Bağlama Uygun Kullanım
Örnek
"Sınava çok az çalışan Mert, sonuçları görünce pişman oldu. Ama artık iş işten geçmişti." Bu durumu en iyi anlatan atasözünü bulalım.
- 1 Mert, zamanında çalışmadığı için kötü sonuç almıştır.
- 2 Durum, işini zamanında yapmamanın sonucunu anlatıyor.
- 3 "Bugünün işini yarına bırakma." atasözü bu durumu anlatır.
Cevap: Bugünün işini yarına bırakma.
Kendini dene · Soru 2
"Okul kermesine herkes biraz katkı sağlayınca büyük bir gelir elde edildi." Bu durumu en iyi anlatan atasözü hangisidir?
Açıklama
Küçük katkıların birleşerek büyük bir sonuç doğurması "Damlaya damlaya göl olur." atasözüyle anlatılır.
Kendini dene · Soru 3
"Yarışmayı kazandığını duyunca ______." cümlesi hangi deyimle tamamlanırsa anlamca uygun olur?
Açıklama
Yarışmayı kazanan biri çok sevinir. "Ağzı kulaklarına varmak" çok sevinmek anlamına gelir.
Konuyu pekiştir
Şimdi test çözme zamanı
Öğrendiklerini bu konunun testleriyle dene. Her testin sonunda doğru cevapları ve çözümleri görebilirsin.
Yorumlar
Yorum yazmak ve sorularını sormak için giriş yap ya da ücretsiz kayıt ol.