"göz" sözcüğünden "gözlük", "gözlükçü", "gözlükçüler" sözcüklerini türetebiliriz. Hepsinin içinde "göz" vardır ama her eklenen parça yeni bir anlam ya da görev katar. Bu konuda sözcüklerin yapısını, yani kök ve eklerini öğreneceğiz.
1 Kök
-
İsim kökü
Varlık, kavram ya da özellik bildiren köktür. -mek / -mak eki getirilemez.
göz-lük, tuz-luk, yol-cu
-
Fiil kökü
İş, oluş, hareket bildiren köktür. -mek / -mak eki getirilebilir. Fiil kökleri kısa çizgiyle gösterilir.
yaz- (yazmak), gel- (gelmek), oku- (okumak)
2 Ekler
| Yapım eki | Çekim eki | |
|---|---|---|
| Görevi | Yeni bir sözcük türetir. | Sözcüğün anlamını değiştirmez, cümlede görev kazandırır. |
| Sözlükte | Türeyen sözcük sözlükte ayrı madde olur. | Çekimli hâl sözlükte ayrı yer almaz. |
| Örnek | göz → gözlük (yeni sözcük) | göz → gözler, gözü, gözde |
3 Yapım Eklerinin İşlevleri
-
İsimden isim yapan ekler
İsim köküne gelip yeni isim türetir. Yazımda başına kısa çizgi konur.
-lık (kitap-lık), -cı (süt-çü), -lı (Ankara-lı), -sız (su-suz), -daş (yol-daş)
-
İsimden fiil yapan ekler
İsim köküne gelip fiil türetir. Başına ve sonuna kısa çizgi konur.
-la- (su-la-mak), -laş- (dost-laş-mak), -al- (az-al-mak)
-
Fiilden isim yapan ekler
Fiil köküne gelip isim türetir.
-gı (sev-gi), -ım (seç-im), -ıcı (yap-ıcı), -ak (dur-ak), -gin (yor-gun)
-
Fiilden fiil yapan ekler
Fiil köküne gelip yeni fiil türetir.
-dır- (yaz-dır-mak), -ıl- (yap-ıl-mak), -ış- (gör-üş-mek), -ın- (giy-in-mek)
Örnek
"gözlükçüler" sözcüğünü kök ve eklerine ayıralım.
- 1 Kök: göz (isim kökü).
- 2 göz + -lük → gözlük: isimden isim yapım eki. "gözlük" bir gövdedir.
- 3 gözlük + -çü → gözlükçü: isimden isim yapım eki. "gözlükçü" de bir gövdedir.
- 4 gözlükçü + -ler → gözlükçüler: çoğul eki, çekim ekidir.
Cevap: göz (kök) + -lük (yapım) + -çü (yapım) + -ler (çekim)
Yapısına göre sözcükler
-
Basit sözcük
Yapım eki almamış sözcüktür; çekim eki alabilir.
göz, gözler, kitaptan, yazıyor
-
Türemiş sözcük
En az bir yapım eki almış sözcüktür.
gözlük, yazar, sevgi, sulamak
Kendini dene · Soru 1
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi türemiştir?
Açıklama
"bilgi" sözcüğü bil- fiil köküne gelen -gi fiilden isim yapım ekiyle türemiştir. Diğerleri yalnızca çekim eki almıştır.
Kendini dene · Soru 2
"Çiftçiler tarlaları suladı." cümlesindeki "suladı" sözcüğünde hangi tür yapım eki vardır?
Açıklama
"su" isim köküne gelen -la- eki "sulamak" fiilini türetmiştir; isimden fiil yapım ekidir.
Konuyu pekiştir
Şimdi test çözme zamanı
Öğrendiklerini bu konunun testleriyle dene. Her testin sonunda doğru cevapları ve çözümleri görebilirsin.
Yorumlar
Soru sormak, çözüm yolunu paylaşmak ve puan kazanmak için giriş yap.
Henüz yorum yok. İlk yorumu sen yaz!
Bu soru hakkında henüz yorum yok. Takıldığın yeri yukarıdan sor!
