Gündüz gökyüzüne bakınca Güneş'i, gece bakınca çoğu zaman Ay'ı görürüz. İkisi de gökyüzünde aşağı yukarı aynı büyüklükte görünür; ama biri devasa bir yıldız, diğeri Dünya'nın küçük bir uydusudur. Bu konuda gökyüzündeki en yakın iki komşumuzu yakından tanıyacağız.
1 Güneş
Güneş, gaz hâlindeki maddelerden oluşan dev bir küredir. İçinde sürekli tepkimeler olur ve bu tepkimeler sonucunda çok büyük miktarda ışık ve ısı ortaya çıkar. Dünya'daki canlılar yaşamak için bu ışığa ve ısıya ihtiyaç duyar.
Güneş'in özellikleri
-
Bir yıldızdır
Kendi ışığını ve ısısını üretir. Geceleri gördüğümüz yıldızlar da birer güneştir, yalnızca bizden çok uzaktadır.
Dünya'ya en yakın yıldız Güneş'tir.
-
Gazlardan oluşur
Katı bir yüzeyi yoktur. Büyük kısmı hidrojen ve helyum gazlarından oluşur.
Güneş'in üzerine "inilemez".
-
Küre şeklindedir
Uzaydaki diğer gök cisimleri gibi Güneş de küre şeklindedir.
Gökyüzünde daire gibi görünmesinin nedeni budur.
-
Çok sıcaktır
Yüzeyinin sıcaklığı yaklaşık 5 500 °C, merkezinin sıcaklığı ise milyonlarca derecedir.
Suyun kaynama sıcaklığı yalnızca 100 °C'dir.
-
Çok büyüktür
Çapı, Dünya'nın çapının yaklaşık 109 katıdır. İçine bir milyondan fazla Dünya sığabilir.
Bir futbol topunun yanında bir toplu iğne başı gibi düşün.
-
Kendi etrafında döner
Güneş de kendi ekseni etrafında döner.
Bir dönüşü yaklaşık bir ay sürer.
Güneş'in katmanları ve lekeleri
Güneş, iç içe geçmiş katmanlardan oluşur. En içte, tepkimelerin gerçekleştiği çekirdek bulunur. Çekirdekte üretilen enerji iç katmanlardan geçerek yüzeye ulaşır. Gördüğümüz parlak yüzeye ışık küre (fotosfer), onun dışındaki ince katmana renk küre, en dıştaki seyrek katmana ise taç (korona) denir.
Kendini dene · Soru 1
Aşağıdakilerden hangisi Güneş'in özelliklerinden biri değildir?
Açıklama
Güneş gazlardan oluşur; katı bir yüzeyi yoktur. Diğer seçeneklerin hepsi Güneş'in özelliğidir.
2 Ay: Dünya'nın Uydusu
Ay da küre şeklindedir ama Güneş'ten çok farklıdır: Katı ve kayalık bir yüzeyi vardır, kendi ışığını üretmez. Geceleri Ay'ı parlak görmemizin nedeni, Güneş'ten aldığı ışığı yansıtmasıdır.
Ay'ın yüzeyinde neler var?
-
Kraterler
Ay'ın yüzeyine çarpan göktaşlarının açtığı çukurlardır. Ay'da sayısız krater vardır.
Bazılarının çapı yüzlerce kilometredir.
-
Dağlar
Ay'da yüksek dağlar ve tepeler bulunur.
Dünya'dan bakınca açık renkli görünen bölgeler
-
Düzlükler (Ay denizleri)
Koyu renkli, geniş düzlüklerdir. "Deniz" adı verilse de içlerinde su yoktur.
Dolunayda gördüğümüz koyu lekeler
3 Ay'da Atmosfer Yoktur
Dünya'yı saran hava tabakasına atmosfer denir. Ay'ın atmosferi yoktur ve bu durumun pek çok önemli sonucu vardır.
| Ay'da | Nedeni |
|---|---|
| Hava ve sıvı su yoktur, canlı yaşamaz. | Canlıların soluyacağı hava ve içeceği su yoktur. |
| Gündüz ile gece arasındaki sıcaklık farkı çok fazladır. | Isıyı tutacak ve dağıtacak bir hava tabakası yoktur. |
| Çok sayıda krater vardır. | Göktaşları sürtünerek yanacakları bir atmosfere girmeden doğrudan yüzeye çarpar. |
| Ses duyulmaz. | Sesin yayılacağı hava yoktur. |
| Gökyüzü gündüz bile siyah görünür. | Işığı dağıtıp gökyüzünü mavi gösterecek hava yoktur. |
| Ayak izleri yıllarca bozulmadan kalır. | Rüzgâr ve yağmur olmadığı için yüzey aşınmaz. |
Kendini dene · Soru 2
Ay'ın yüzeyinde çok sayıda krater bulunmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
Açıklama
Atmosfer olmadığı için göktaşları yanıp parçalanmadan doğrudan Ay'ın yüzeyine çarpar ve kraterler oluşur.
4 Ay'ın Hareketleri
Ay'ın iki hareketi vardır: kendi ekseni etrafında dönme ve Dünya'nın etrafında dolanma.
-
Dönme hareketi
Ay'ın kendi ekseni etrafında dönmesidir.
Yaklaşık 27,3 gün sürer.
-
Dolanma hareketi
Ay'ın Dünya'nın etrafında bir tur atmasıdır. Ay, Dünya etrafında batıdan doğuya doğru dolanır.
Yaklaşık 27,3 gün sürer.
Ay'ın hep aynı yüzünü görürüz
Ay'ın kendi etrafında dönme süresi ile Dünya etrafında dolanma süresi eşittir. Bu yüzden Ay, Dünya'ya her zaman aynı yüzünü gösterir. Ay'ın Dünya'dan görünmeyen yüzüne "Ay'ın uzak yüzü" denir; bu yüzü ancak uzay araçları fotoğraflayabilmiştir.
Bunu sınıfta canlandır
- 1 Bir arkadaşın sınıfın ortasında durup Dünya'yı temsil etsin.
- 2 Sen Ay ol ve yüzünü sürekli arkadaşına dönük tutarak onun etrafında bir tur at.
- 3 Tur bittiğinde duvarlara bak: Sen de kendi etrafında tam bir tur dönmüş oldun.
- 4 Arkadaşın ise tur boyunca hep senin yüzünü gördü, ensen hiç görünmedi.
Örnek
Ay kendi ekseni etrafında hiç dönmeseydi Dünya'dan bakan biri Ay'ın hangi yüzlerini görürdü?
- 1 Ay, Dünya etrafında dolanırken yönünü değiştirmezse Dünya'ya dönük olan yüzü tur boyunca sürekli değişir.
- 2 Yarım tur sonra, başlangıçta görünmeyen uzak yüz Dünya'ya dönmüş olur.
Cevap: Dünya'dan Ay'ın bütün yüzleri sırayla görülebilirdi. Hep aynı yüzü görmemizin nedeni dönme ve dolanma sürelerinin eşit olmasıdır.
Kendini dene · Soru 3
Dünya'dan Ay'ın hep aynı yüzünün görülmesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
Açıklama
Ay kendi etrafında bir kez döndüğü sürede Dünya etrafında da bir kez dolanır. Bu eşitlik yüzünden Dünya'ya hep aynı yüzü dönük kalır.
5 Güneş ile Ay'ı Karşılaştıralım
| Özellik | Güneş | Ay |
|---|---|---|
| Gök cismi türü | Yıldız | Uydu |
| Işık kaynağı mı? | Evet, kendi ışığını üretir. | Hayır, Güneş'in ışığını yansıtır. |
| Yapısı | Gazlardan oluşur. | Katı ve kayalıktır. |
| Şekli | Küre | Küre |
| Büyüklüğü | Dünya'dan çok büyük | Dünya'dan küçük |
| Hareketi | Kendi ekseni etrafında döner. | Kendi etrafında döner, Dünya etrafında dolanır. |
Konuyu pekiştir
Şimdi test çözme zamanı
Öğrendiklerini bu konunun testleriyle dene. Her testin sonunda doğru cevapları ve çözümleri görebilirsin.
Yorumlar
Yorum yazmak ve sorularını sormak için giriş yap ya da ücretsiz kayıt ol.