Ay bazı geceler ince bir yay, bazı geceler yarım daire, bazı geceler ise kocaman bir daire gibi görünür. Bazı gecelerde ise hiç görünmez. Ay'ın şekli gerçekten değişiyor mu? Hayır. Değişen, Ay'ın aydınlık yüzünün Dünya'dan ne kadarının göründüğüdür.
1 Ay'ın Evreleri Nasıl Oluşur?
Güneş, Ay'ı her zaman bir yandan aydınlatır. Bu yüzden Ay'ın her an yarısı aydınlık, yarısı karanlıktır. Ay, Dünya'nın etrafında dolanırken aydınlık yarının Dünya'ya bakan kısmı gün gün değişir. Biz de Ay'ı bu değişen aydınlık kısma göre farklı şekillerde görürüz.
2 Evrelerin Sırası
Ay'ın evreleri dört ana evre ve dört ara evre olarak incelenir. Bir evre döngüsü, yani yeni aydan bir sonraki yeni aya kadar geçen süre yaklaşık 29,5 gündür. Ardışık iki ana evre arasında yaklaşık bir hafta vardır.
| Evre | Dünya'dan nasıl görünür? | Konum |
|---|---|---|
| Yeni Ay | Ay görünmez. | Ay, Güneş ile Dünya'nın arasındadır; aydınlık yüzü Dünya'ya dönük değildir. |
| İlk Dördün | Sağ yarısı aydınlık yarım daire | Ay, dolanmasının dörtte birini tamamlamıştır. |
| Dolunay | Tamamı aydınlık daire | Dünya, Güneş ile Ay'ın arasındadır; aydınlık yüzün tamamı Dünya'ya dönüktür. |
| Son Dördün | Sol yarısı aydınlık yarım daire | Ay, dolanmasının dörtte üçünü tamamlamıştır. |
Ara evreler
-
Hilal
Ay'ın ince bir yay gibi göründüğü evredir. Yeni aydan sonra sağda, son dördünden sonra solda görülür.
Yeni Ay ile İlk Dördün arasında ve Son Dördün ile Yeni Ay arasında
-
Şişkin Ay
Ay'ın yarısından fazlasının aydınlık göründüğü evredir.
İlk Dördün ile Dolunay arasında ve Dolunay ile Son Dördün arasında
Kendini dene · Soru 1
Ay'ın evreleri aşağıdakilerden hangisinin sonucunda oluşur?
Açıklama
Ay, Dünya etrafında dolanırken aydınlık yüzünün Dünya'dan görünen kısmı değişir ve evreler oluşur.
Örnek
Bugün gökyüzünde İlk Dördün evresi gözlemlendi. Yaklaşık bir hafta sonra ve yaklaşık iki hafta sonra Ay hangi evrelerde görülür?
- 1 Ardışık iki ana evre arasında yaklaşık bir hafta vardır.
- 2 İlk Dördün'den sonraki ana evre Dolunay'dır; bir hafta sonra Dolunay görülür.
- 3 Dolunay'dan sonraki ana evre Son Dördün'dür; iki hafta sonra Son Dördün görülür.
Cevap: Bir hafta sonra Dolunay, iki hafta sonra Son Dördün görülür.
Kendini dene · Soru 2
Ay'ın Güneş ile Dünya'nın arasında olduğu ve Dünya'dan görülemediği evre hangisidir?
Açıklama
Yeni Ay evresinde Ay'ın aydınlık yüzü Güneş'e dönüktür; Dünya'ya karanlık yüzü bakar. Bu yüzden Ay görünmez.
3 Evreleri Model ile Gösterelim
Bilim insanları gözlemleyemedikleri ya da çok büyük olan olayları modellerle açıklar. Ay'ın evrelerini sınıfta basit bir modelle kendin de oluşturabilirsin.
Lamba ve topla Ay evreleri modeli
- 1 Odayı karartıp bir masa lambasını Güneş olarak bir köşeye yerleştir.
- 2 Elindeki beyaz topu (Ay) bir çubuğun ucuna takıp kolunu ileri uzat. Senin başın Dünya'yı temsil eder.
- 3 Lambaya dönüp topu başının biraz üzerinde tut: Topun aydınlık yüzü lambaya baktığı için sen karanlık tarafı görürsün. Bu Yeni Ay'dır.
- 4 Kendi etrafında yavaşça sola doğru dön. Topun aydınlık kısmının önce ince bir yay (hilal), sonra yarım daire (ilk dördün) gibi büyüdüğünü gör.
- 5 Lambaya sırtın dönükken topu başının üstünde tut: Topun tamamı aydınlık görünür. Bu Dolunay'dır.
- 6 Dönmeye devam et ve aydınlık kısmın bu kez küçüldüğünü gözlemle.
4 Güneş, Dünya ve Ay'ın Hareketleri
Güneş, Dünya ve Ay sürekli hareket hâlindedir. Bu hareketler gece ile gündüzü, yılı ve Ay'ın evrelerini oluşturur.
| Gök cismi | Hareket | Süre | Sonucu |
|---|---|---|---|
| Dünya | Kendi ekseni etrafında dönme | 24 saat (1 gün) | Gece ve gündüz oluşur. |
| Dünya | Güneş etrafında dolanma | 365 gün 6 saat (1 yıl) | Bir yıl tamamlanır. |
| Ay | Kendi ekseni etrafında dönme | Yaklaşık 27,3 gün | Dolanma süresine eşittir. |
| Ay | Dünya etrafında dolanma | Yaklaşık 27,3 gün | Ay'ın evreleri oluşur; hep aynı yüzü görünür. |
| Güneş | Kendi ekseni etrafında dönme | Yaklaşık 1 ay | — |
Kendini dene · Soru 3
Dünya'da gece ve gündüzün oluşmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
Açıklama
Dünya kendi etrafında dönerken Güneş'e bakan yarısında gündüz, diğer yarısında gece yaşanır.
5 Hacimsel Büyüklükleri Karşılaştıralım
Güneş, Dünya ve Ay'ı büyüklüklerine göre sıralarsak Güneş > Dünya > Ay olur. Aradaki farklar ise hayal ettiğimizden çok daha büyüktür.
-
Güneş
Çapı Dünya'nınkinin yaklaşık 109 katıdır. İçine bir milyondan fazla Dünya sığabilir.
Model: 1 metre çapında bir top
-
Dünya
Çapı Ay'ınkinin yaklaşık 4 katıdır. İçine yaklaşık 50 Ay sığabilir.
Model: yaklaşık 1 cm çapında bir nohut
-
Ay
Üçünün en küçüğüdür.
Model: yaklaşık 3 mm çapında bir hardal tanesi
Örnek
Bir öğrenci Güneş, Dünya ve Ay modeli için bir basketbol topu, bir pinpon topu ve bir bilye kullanmak istiyor. Hangi nesneyi hangi gök cismi için seçmelidir? Bu model büyüklükleri doğru gösterir mi?
- 1 Hacmi en büyük olan gök cismi Güneş'tir; basketbol topu Güneş'i temsil etmelidir.
- 2 Dünya, Ay'dan büyüktür; pinpon topu Dünya'yı, bilye Ay'ı temsil etmelidir.
- 3 Ancak Güneş'in çapı Dünya'nınkinin yaklaşık 109 katıdır; basketbol topu pinpon topunun bu kadar katı değildir.
Cevap: Basketbol topu Güneş, pinpon topu Dünya, bilye Ay olmalıdır. Model büyüklük sırasını doğru gösterir ama aradaki farkları gerçekte olduğundan çok daha küçük gösterir.
Kendini dene · Soru 4
Güneş, Dünya ve Ay'ın hacimlerine göre büyükten küçüğe doğru sıralanışı aşağıdakilerden hangisidir?
Açıklama
Güneş, Dünya'dan; Dünya da Ay'dan büyüktür. Ay'ın gökyüzünde Güneş kadar büyük görünmesi, Dünya'ya çok daha yakın olmasındandır.
Konuyu pekiştir
Şimdi test çözme zamanı
Öğrendiklerini bu konunun testleriyle dene. Her testin sonunda doğru cevapları ve çözümleri görebilirsin.
Yorumlar
Yorum yazmak ve sorularını sormak için giriş yap ya da ücretsiz kayıt ol.