El fenerinin düğmesine bastığında ampul yanar, tekrar bastığında söner. Bu küçük aletin içinde aslında basit bir elektrik devresi vardır. Bu konuda bir devrenin hangi parçalardan oluştuğunu, nasıl çalıştığını ve hangi maddelerin elektriği ilettiğini öğreneceğiz.
1 Elektrik Devresi ve Elemanları
Basit bir devrenin elemanları
-
Pil
Devreye elektrik enerjisi sağlayan kaynaktır. Bir artı (+) bir de eksi (−) ucu vardır.
El fenerindeki, oyuncaklardaki piller
-
Ampul
Elektrik enerjisini ışık enerjisine dönüştürür. Devrede elektrik akıp akmadığını gösterir.
El fenerinin ampulü
-
Anahtar
Devreyi açıp kapatarak elektrik akışını başlatır ya da durdurur.
Odadaki lamba düğmesi
-
Bağlantı kablosu
Devre elemanlarını birbirine bağlar ve elektriğin akacağı yolu oluşturur. İçi metal, dışı plastiktir.
Şarj aletinin kablosu
2 Devre Sembolleri
Devreleri her seferinde resim olarak çizmek zordur. Bu yüzden bilim insanları ve mühendisler, devre elemanlarını herkesin anlayabileceği basit sembollerle gösterir.
| Eleman | Sembol nasıl çizilir? |
|---|---|
| Pil | Biri uzun ince, diğeri kısa kalın iki paralel çizgi. Uzun çizgi artı (+), kısa çizgi eksi (−) uçtur. |
| Ampul | İçinde çarpı işareti olan bir daire |
| Anahtar (açık) | İki nokta arasında yukarı kalkmış eğik bir çizgi |
| Anahtar (kapalı) | İki noktayı birleştiren düz bir çizgi |
| Bağlantı kablosu | Düz çizgi |
Sembollerle çizilmiş kapalı devre
3 Açık Devre ve Kapalı Devre
-
Kapalı devre
Elektriğin dolaşabileceği yolun kesintisiz olduğu devredir. Ampul yanar.
Anahtarı kapalı, bağlantıları sağlam devre
-
Açık devre
Elektriğin dolaştığı yolun bir yerden kesildiği devredir. Ampul yanmaz.
Anahtarı açık devre, kablosu kopmuş devre, ampulü yuvasından çıkmış devre
Kendini dene · Soru 1
Aşağıdakilerden hangisi devrenin açık devre olmasına neden olmaz?
Açıklama
Yeni bir pil eklemek yolu kesmez; aksine ampul daha parlak yanar. Diğer durumlarda elektriğin yolu kesilir.
4 İletken ve Yalıtkan Maddeler
Bir devrede kabloların yerine farklı maddeler bağlayıp ampulün yanıp yanmadığına bakarak maddeleri iki gruba ayırabiliriz.
-
İletken maddeler
Elektriği iyi ileten maddelerdir. Devreye bağlandıklarında ampul yanar.
Bakır, demir, alüminyum, gümüş, altın gibi metaller; kurşun kalem ucu (grafit)
-
Yalıtkan maddeler
Elektriği iletmeyen ya da çok az ileten maddelerdir. Devreye bağlandıklarında ampul yanmaz.
Plastik, tahta, cam, lastik, kâğıt, kumaş, porselen
Kendini dene · Soru 2
Bir devrede iki kablo ucunun arasına aşağıdaki maddelerden hangisi bağlanırsa ampul yanar?
Açıklama
Demir bir metaldir ve elektriği iletir; devre tamamlanır ve ampul yanar. Plastik, tahta ve silgi yalıtkandır.
5 Ampulün Parlaklığı
Basit bir devrede ampulün ne kadar parlak yanacağı, devredeki pil ve ampul sayısına bağlıdır. Bu bölümde elemanların art arda (seri) bağlandığı devreleri düşünüyoruz.
| Değişiklik | Ampulün parlaklığı |
|---|---|
| Pil sayısı artırılırsa | Artar |
| Pil sayısı azaltılırsa | Azalır |
| Ampul sayısı artırılırsa | Her bir ampulün parlaklığı azalır |
| Ampul sayısı azaltılırsa | Kalan ampullerin parlaklığı artar |
Örnek
Bir devrede 1 pil ve 1 ampul vardır. Ali devreye bir ampul daha, Ayşe ise aynı devrenin bir benzerine bir pil daha ekliyor. Hangi devredeki ampuller daha parlak yanar?
- 1 Ali'nin devresinde 1 pil 2 ampule enerji sağlar; ampul sayısı arttığı için ampuller daha sönük yanar.
- 2 Ayşe'nin devresinde 2 pil 1 ampule enerji sağlar; pil sayısı arttığı için ampul daha parlak yanar.
Cevap: Ayşe'nin devresindeki ampul daha parlak yanar.
6 Deneyde Değişkenler
Ampulün parlaklığının neye bağlı olduğunu bir deneyle araştırabiliriz. Bir deneyde değiştirdiğimiz, ölçtüğümüz ve sabit tuttuğumuz şeylere değişken denir.
-
Bağımsız değişken
Deneyde bilerek değiştirdiğimiz değişkendir.
Devredeki pil sayısı
-
Bağımlı değişken
Bağımsız değişkene bağlı olarak değişen ve gözlemlediğimiz değişkendir.
Ampulün parlaklığı
-
Kontrol edilen değişken
Sonucu etkilemesin diye deney boyunca hiç değiştirmediğimiz değişkenlerdir.
Ampul sayısı ve türü, kabloların uzunluğu, pillerin türü
Örnek
"Pil sayısı artarsa ampul daha parlak yanar." hipotezini test eden bir deney tasarlayalım.
- 1 Aynı türden ampul, kablo ve pillerle bir devre kurulur. İlk devrede 1 pil kullanılır.
- 2 Diğer her şey aynı kalacak şekilde ikinci devrede 2, üçüncü devrede 3 pil kullanılır.
- 3 Ampullerin parlaklıkları karşılaştırılır.
Cevap: Bağımsız değişken pil sayısı, bağımlı değişken ampul parlaklığı, kontrol edilen değişkenler ise ampul sayısı ve türü, kablolar ve pil türüdür. Sonuçlar hipotezi destekler.
Kendini dene · Soru 3
Bir devredeki ampulün daha parlak yanması için aşağıdakilerden hangisi yapılmalıdır?
Açıklama
Pil sayısı artınca ampule daha fazla enerji ulaşır ve ampul daha parlak yanar. Anahtarı açmak ya da kabloyu çıkarmak devreyi açık devre yapar.
Konuyu pekiştir
Şimdi test çözme zamanı
Öğrendiklerini bu konunun testleriyle dene. Her testin sonunda doğru cevapları ve çözümleri görebilirsin.
Bu konunun tüm testleriYorumlar
Yorum yazmak ve sorularını sormak için giriş yap ya da ücretsiz kayıt ol.