10. Sınıf Kimya 1. Dönem 1. Yazılı Son Hazırlık Soruları Çöz (Tüm Senaryolar)

TAM PUAN (15 puan): 1. deney: Çökelme tepkimesi; çözeltinin bulanıklaşması ve beyaz katı (BaSO4) oluşması (katı oluşumu). 2. deney: İndirgenme-yükseltgenme tepkimesi; kabarcık çıkışı (H2 gazı çıkışı) ya da tüpün ısınması (enerji değişimi). 3. deney: Asit-baz tepkimesi; turnusol kâğıdının renginin kırmızıdan maviye dönmesi (renk değişimi) ya da sıcaklığın 22 °C'den 28 °C'ye yükselmesi (enerji değişimi).
KISMİ PUAN (10 puan): Üç satırdan yalnızca ikisini (tepkime türü ve gösterge birlikte) doğru yazarsa 10 puan.
KISMİ PUAN (5 puan): Üç satırdan yalnızca birini (tepkime türü ve gösterge birlikte) doğru yazarsa 5 puan.
SIFIR PUAN: Hiçbir satırda tepkime türü ile gözlemlenebilir göstergeyi birlikte doğru yazmazsa ya da tabloyu boş bırakırsa 0 puan.
Püf noktası: Tepkime türü, itici güce bakılarak belirlenir: katı (çökelek) oluşumu çökelme, asit ile bazın tepkimesi asit-baz, atomların iyona ya da iyonların atoma dönüşmesi indirgenme-yükseltgenmedir; gözlem de bu türün göstergesiyle eşleştirilir.
Sık yapılan hata: Öğrenciler HCl'nin asit olmasından yola çıkarak magnezyumla gerçekleşen tepkimeyi asit-baz tepkimesi sanır; oysa tepkimede baz yoktur ve atomlar iyonlara dönüşür.

TAM PUAN (15 puan): Katılmıyorum; tepkime indirgenme-yükseltgenme tepkimesidir. Gerekçe: Cu atomları elektron vererek Cu²⁺ iyonlarına dönüşür (yükseltgenir), Ag⁺ iyonları elektron alarak Ag atomlarına dönüşür (indirgenir); tanecikler arasında elektron alışverişi olduğu için katı oluşumu tek başına çökelme tepkimesi olduğunu göstermez. Diğer gösterge: çözeltinin renginin değişmesi (renksizden mavimsiye).
KISMİ PUAN (5 puan): Üç bölümden yalnızca biri doğrudur. Görüş ve tepkime türü birlikte doğruysa, gerekçede elektron alışverişi belirtilmişse ya da renk değişimi yazılmışsa o bölüm 5 puan alır.
KISMİ PUAN (10 puan): Üç bölümden ikisi doğrudur (her doğru bölüm 5 puan).
SIFIR PUAN: Üç bölümün hiçbiri doğru değildir (ör. Can'a katılıp tepkimeyi çökelme olarak yazmak, gerekçe ve gösterge yazmamak) ya da soru boş bırakılmıştır.
Püf noktası: Katı oluşması tek başına tepkime türünü belirlemez; tepkimede taneciklerin ne yaptığına (elektron alışverişi var mı?) bakmak gerekir.
Sık yapılan hata: Öğrenciler "katı oluştu" gözleminden doğrudan "çökelme tepkimesi" sonucuna varır, elektron alışverişini ve renk değişimini göz ardı eder.

BONUS (10 puan üzerinden)
TAM PUAN (10 puan): 1. aşama: Çökelme tepkimesidir; çözelti bulanıklaşmış ve çözünmeyen katı (Cu(OH)2) oluşmuştur. 2. aşama: Asit-baz tepkimesidir; HCl asit, Cu(OH)2 baz olarak tepkimeye girip tuz (CuCl2) ve su oluşturur; katının azalıp kaybolması (çözünmesi) tepkimenin gerçekleştiğini gösterir.
KISMİ PUAN (5 puan): İki aşamadan yalnızca birinde tepkime türü ve gerekçe (gözlem ya da madde özelliği) birlikte doğru yazılmıştır. Her aşama, tür ve gerekçe birlikte doğruysa 5 puan alır.
SIFIR PUAN: Hiçbir aşamada tepkime türü ve gerekçe birlikte doğru değildir (ör. yalnızca tür yazılıp gerekçe verilmemesi ya da ikinci aşamanın çökelme olarak yazılması) ya da soru boş bırakılmıştır.
Püf noktası: Aynı beherde art arda gerçekleşen tepkimelerin her biri ayrı ayrı değerlendirilir: katı oluşumu çökelmeyi, asit ile bazın birleşip su oluşturması asit-bazı gösterir.
Sık yapılan hata: Öğrenciler ikinci aşamada katının kaybolmasını fiziksel çözünme sanır ya da iki aşamayı da çökelme tepkimesi olarak yazar.

TAM PUAN (15 puan): Burak'ın düşüncesi doğrudur. Mol bir kütle birimi değil, bir miktar birimidir; maddenin belirli bir miktarındaki atom ya da molekül sayısını belirlemeye yarar. Bu yüzden 1 mol farklı maddelerde farklı kütleye karşılık gelebilir. 1 mol, 6,02·10²³ tanecik içerir; bu sayıya Avogadro sayısı denir ve NA ile gösterilir.
KISMİ PUAN (10 puan): Burak'ı seçer ve mol'ün kütle birimi değil miktar (tanecik sayısı) birimi olduğunu doğru gerekçelendirir; ancak 6,02·10²³ sayısını ya da Avogadro sayısı adını yazmaz veya yanlış yazar.
KISMİ PUAN (5 puan): Burak'ı gerekçe yazmadan (ya da yanlış gerekçeyle) seçer veya yalnızca 6,02·10²³ (Avogadro sayısı) bilgisini doğru yazar; gerekçeli seçim yoktur.
SIFIR PUAN: Elif'i doğru bulan, 1 mol için yanlış tanecik sayısı yazan ya da hiçbir doğru bilgi içermeyen cevaplar; boş bırakılan cevap.
Püf noktası: Mol bir kütle birimi değil, tanecik sayısını belirleyen bir miktar birimidir; 1 mol her maddede 6,02·10²³ tanecik içerir.
Sık yapılan hata: Öğrenciler mol'ü gram gibi bir kütle birimi sanır ve 1 mol'ün her maddede aynı kütleye sahip olduğunu düşünür.

TAM PUAN (15 puan): a) X kutusu 2 mol, Y kutusu 1 mol, Z kutusu 3 mol. b) Eklenen 2 mol ile Z kutusunda 3 + 2 = 5 mol CO olur. 1 mol = 2 tanecik olduğundan 5 × 2 = 10 CO molekülü bulunur. c) Mol, bir miktar birimidir. Maddenin belirli bir miktarındaki atom ya da molekül sayısını belirler. Her maddenin 1 molü aynı sayıda tanecik içerir. Tanecik sayısı madde cinsine ya da kütleye bağlı olmadığı için N2, O2 ve CO için aynı kabul kullanılır.
KISMİ PUAN (5 puan): Her doğru madde için 5 puan: a), b) ve c) maddelerinden yalnızca birini tam doğru yazarsa 5 puan alır. a) için üç kutunun mol sayısı da doğru olmalıdır. b) için 10 molekül sonucu ve işlem doğru olmalıdır. c) için mol tanımına dayanan gerekçe doğru olmalıdır.
KISMİ PUAN (10 puan): Her doğru madde için 5 puan: a), b) ve c) maddelerinden ikisini tam doğru yazarsa 10 puan alır.
SIFIR PUAN: Hiçbir maddeyi doğru yazmazsa. Örneğin a) için mol sayılarını yanlış, b) için 10 dışında bir sayı, c) için mol tanımına dayanmayan ya da yanlış bir gerekçe yazan veya cevap vermeyen yanıtlar 0 puandır.
Püf noktası: Mol bir miktar birimidir. 1 mol her maddede aynı sayıda tanecik demektir. Tanecik sayısı mol sayısıyla doğru orantılıdır, tanecik cinsine ya da kütleye bağlı değildir.
Sık yapılan hata: Öğrenciler tanecik cinsi farklı olunca mol sayısının da farklı hesaplanacağını sanır ya da mol sayısını kütleyle karıştırır.

BONUS (10 puan üzerinden)
TAM PUAN (10 puan): Katılmıyorum. n = m/MA bağıntısıyla: H2 için 20/2 = 10 mol, O2 için 80/32 = 2,5 mol, H2O için 90/18 = 5 mol bulunur. Molekül sayısı mol sayısıyla doğru orantılıdır (N = n · NA); bu yüzden en çok molekül 10 mol ile H2 örneğinde bulunur. Kütlesi en küçük olan H2 örneği en çok molekül içerir; molekül sayısı kütleye değil mol sayısına bağlıdır.
KISMİ PUAN (5 puan): "Katılmıyorum" sonucunu verir veya en çok molekül içeren örneğin H2 olduğunu yazar; ancak üç örneğin mol sayısından en az birini hesaplamamış ya da yanlış hesaplamıştır veya mol sayısı ile molekül sayısı arasındaki ilişkiyi kurmamıştır.
SIFIR PUAN: Ece'ye katılan, en çok molekül içeren örnek olarak H2'den başka bir örneği gösteren ya da boş bırakılan cevaplar.
Püf noktası: Molekül sayısını kütle değil mol sayısı belirler; mol sayısı n = m/MA ile bulunur ve N = n · NA ile tanecik sayısına geçilir.
Sık yapılan hata: Öğrenciler kütlesi büyük olan örneğin daha çok tanecik içerdiğini düşünür; farklı maddelerde bir taneciğin kütlesinin farklı olduğunu göz ardı ederler.

TAM PUAN (10 puan): a) Kimyasal değişim Deney 1'de gerçekleşmiştir. Tabletin etrafında kabarcıkların çıkması, yani gaz çıkışı, yeni madde oluştuğunu gösteren kimyasal değişim göstergesidir. b) Sayılmaz. Çünkü su buharlaştırıldığında tuz beyaz katı olarak yeniden elde edilmiştir. Yeni bir madde oluşmamış, tuz yalnızca suda görünmez hâle gelmiştir.
KISMİ PUAN (5 puan): Her doğru madde için 5 puan: a) Deney 1 ve gaz çıkışı (kabarcık oluşumu) birlikte doğru yazılmışsa 5 puan. b) 'Sayılmaz' denmiş ve tuzun buharlaştırma sonunda geri elde edilmesine (yeni madde oluşmamasına) dayanan gerekçe yazılmışsa 5 puan. Her iki madde doğruysa 10 puan, yalnızca biri doğruysa 5 puan.
SIFIR PUAN: Hiçbir maddeyi doğru yazmazsa. Örneğin Deney 1 yerine başka bir deney seçilirse, göstergeyi tabletin görünmez olması diye yazarsa ya da b maddesinde 'sayılır' derse ya da gerekçesiz bırakırsa o madde 0 puandır.
Püf noktası: Kimyasal değişimde yeni madde oluşur ve bu, gaz çıkışı gibi gözlenebilir bir göstergeyle kanıtlanır; bir maddenin görünmez olması tek başına kanıt değildir.
Sık yapılan hata: Öğrenciler tabletin ya da tuzun suda kaybolmasını kimyasal değişim kanıtı sanır, gaz çıkışını gösterge olarak yazmayı unutur.

TAM PUAN (10 puan): a) Tepkimeden önce 4 C ve 8 O atomu (4 CO'daki 4 O + 2 O2'deki 4 O), tepkimeden sonra da 4 C ve 8 O atomu vardır. Atomların türü ve sayısı değişmemiştir. b) Katılmıyorum. Molekül sayısı tepkimeden önce 6 (4 CO + 2 O2), sonra 4 (4 CO2) olmuştur; yani değişmiştir. Tepkimede tepkenlerdeki atomlar arasındaki bağlar kırılır, atomlar yeniden düzenlenerek yeni bağlar oluşur ve yeni moleküller meydana gelir. Atomların türü ve sayısı korunur, ancak molekül sayısının korunması zorunlu değildir.
KISMİ PUAN (5 puan): İki bölümden yalnızca biri tam doğrudur. a) bölümünde sayılar (4 C, 8 O) ve atom sayısının değişmediği doğru yazılmıştır ya da b) bölümünde "katılmıyorum" sonucu, molekül sayısının 6'dan 4'e değiştiği ve atomların yeniden düzenlendiği gerekçesiyle birlikte doğru yazılmıştır.
SIFIR PUAN: İki bölümü de tam doğru yazamaz (örneğin a) bölümünde atom sayılarından birini yanlış ya da eksik yazar ve b) bölümünde gerekçe yazmaz ya da yanlış yazar) veya cevap vermez.
Püf noktası: Kimyasal tepkimede atomların türü ve sayısı korunur; atomlar yeniden düzenlendiği için molekül sayısı korunmak zorunda değildir.
Sık yapılan hata: Öğrenciler atom sayısının korunmasını molekül sayısının da korunması sanır ve molekül sayısı değişen modeli yanlış bulur.

TAM PUAN (10 puan): a) n = m/MA bağıntısıyla: NH3 için 34/17 = 2 mol, CH4 için 32/16 = 2 mol, SO2 için 64/64 = 1 mol bulunur. Toplam atom miktarı = mol sayısı × formüldeki atom sayısıdır: NH3 için 2 × 4 = 8 mol atom, CH4 için 2 × 5 = 10 mol atom, SO2 için 1 × 3 = 3 mol atom. b) Katılmıyorum. Kütlesi en büyük olan örnek SO2'dir (64 g) ve en az atomu içerir (3 mol atom). En çok atomu 10 mol atom ile CH4 örneği içerir, ama kütlesi en küçüktür. Atom sayısını kütle belirlemez; mol sayısı ve formüldeki atom sayısı belirler. Mol kütleleri farklı olduğu için kütle, atom sayısını karşılaştırmak için doğru ölçüt değildir.
KISMİ PUAN (5 puan): Yalnızca bir bölümü tam doğru olanlar: a) bölümünü eksiksiz doğru yapıp b) bölümünde yalnızca sonucu (katılmıyorum) yazanlar ya da gerekçeyi eksik veya yanlış yazanlar. Ya da b) bölümünde sonucu ve gerekçeyi doğru yazıp a) bölümünde hesap hatası yapanlar.
SIFIR PUAN: a) bölümünde hata veya eksik olup b) bölümünde de sonuç ve gerekçeyi birlikte doğru yazamayanlar (ör. iddiaya katılanlar), cevap vermeyenler.
Püf noktası: Atom sayısı kütleye değil mol sayısına ve formüldeki atom sayısına bağlıdır; kütle ise m = n·MA ile mol kütlesine de bağlıdır.
Sık yapılan hata: Öğrenciler kütlesi büyük olan örneğin daha çok tanecik içereceğini sanır ve mol kütlesini hesaba katmaz.

TAM PUAN (10 puan): a) Katılmıyorum. Atom sayıları eşitse mol sayıları da eşittir (n = N/NA). Ancak kütle m = n·MA bağıntısıyla bulunur. Mg ile Cu'nun mol kütleleri farklı olduğundan (24 g/mol ve 64 g/mol) eşit mol sayısındaki örneklerin kütleleri de farklıdır; Cu telin kütlesi 6 g olmaz. b) Mg için n = m/MA = 6/24 = 0,25 mol'dür. Aynı sayıda atom içeren Cu telin mol sayısı da 0,25 mol olur. Cu telin kütlesi m = 0,25 · 64 = 16 g'dır.
KISMİ PUAN (5 puan): Her doğru madde için 5 puan (2 doğru madde 10 puan, 1 doğru madde 5 puan). a maddesinin doğru sayılması için "katılmıyorum" sonucunun yazılması ve gerekçede eşit atom sayısının eşit mol sayısı anlamına geldiğinin, kütlenin ise mol kütlesine de bağlı olduğunun belirtilmesi gerekir. b maddesinin doğru sayılması için Mg'nin 0,25 mol ve Cu telin kütlesinin 16 g bulunması gerekir.
SIFIR PUAN: Hiçbir maddeyi doğru yazmazsa.
Püf noktası: Eşit atom sayısı eşit mol sayısı demektir. Kütle ise m = n·MA olduğundan mol kütlesine de bağlıdır; bu yüzden farklı maddelerin eşit mol sayısındaki örneklerinin kütleleri eşit olmaz.
Sık yapılan hata: Öğrenciler tanecik sayısı eşit olan farklı maddelerin kütlelerinin de eşit olduğunu düşünür ve mol kütlesinin kütleyi belirleyen etkisini gözden kaçırır.