10. Sınıf Tarih 1. Dönem 1. Yazılı Son Hazırlık Soruları Çöz (Tüm Senaryolar)

TAM PUAN (15 puan): Pasinler'in etkisi siyasi ve dinî alanda kalmıştır. Doğu Roma ile diplomatik ilişki kurulmuş, camide hutbe okutulmuş ve mihraba ok-yay damgası işlenmiştir. Malazgirt'in etkisi ise Anadolu'nun kapılarını Türklere açmasıdır. Türkler Anadolu'ya yerleşmeye başlamış ve komutanlar beylikler kurmuştur. Türk tarihinin seyrini daha kalıcı değiştiren Malazgirt'tir, çünkü Anadolu'nun Türk yurdu olma süreci bu zaferle başlamıştır.
KISMİ PUAN (10 puan): Aşağıdaki üç bölümden ikisini doğru yazarsa: (1) Pasinler'in etkisi (diplomatik/siyasi ve dinî sonuçlar), (2) Malazgirt'in etkisi (Anadolu'nun kapılarının açılması, Türklerin yerleşmesi, beyliklerin kurulması), (3) Malazgirt'in daha kalıcı olduğu sonucu ve gerekçesi.
KISMİ PUAN (5 puan): Yukarıdaki üç bölümden yalnızca birini doğru yazarsa.
SIFIR PUAN: Üç bölümden hiçbirini doğru yazmazsa ya da cevap yazmazsa. Örneğin Pasinler'in Anadolu'nun yerleşimini başlattığını söylemek ya da tablodaki bilgileri hiç yorumlamadan kopyalamak 0 puandır.
Püf noktası: Pasinler'in sonuçları diplomatik, siyasi ve dinî düzeyde kalırken Malazgirt Anadolu'nun kapılarını açarak yerleşmeyi ve beyliklerin kurulmasını sağlamıştır.
Sık yapılan hata: Öğrenciler iki savaşın sonucunu yalnızca tek tek sıralar, aralarındaki farkı ve hangisinin daha kalıcı etki bıraktığını gerekçelendirmez.

TAM PUAN (15 puan): Savaştan önce lideri Arslan Yabgu'nun hapiste ölmesiyle Oğuzların bir kısmı dağılmıştı, diğerleri Tuğrul ve Çağrı Beylerin etrafında toplanmıştı. Savaştan sonra Oğuzlar zaferle kendi devletlerini kurdu, Cend şehrini başkent yaptı ve devlet Selçuklular adıyla anıldı.
KISMİ PUAN (10 puan): Yalnızca savaştan sonraki durumu (zaferle kendi devletlerini kurmaları) doğru yazar; savaştan önceki durumu yazmaz ya da yanlış yazar.
KISMİ PUAN (5 puan): Yalnızca savaştan önceki durumu (liderin ölümü, Oğuzların dağılması ya da Tuğrul ve Çağrı Beylerin etrafında toplanması) doğru yazar; savaştan sonraki durumu yazmaz ya da yanlış yazar.
SIFIR PUAN: İki bölümü de yanlış yazar ya da cevap yazmaz.
Püf noktası: Dandanakan Zaferi'yle Oğuzlar kendi devletlerini (Selçuklular) kurmuş ve Cend başkent olmuştur.
Sık yapılan hata: Öğrenciler savaştan önceki dağınık durumu yazıp savaşın asıl sonucu olan devletin kurulmasını belirtmez.

TAM PUAN (10 puan): Ekonomik faaliyetler şehirleşmeyi etkilemiştir. Kervan yolu üzerindeki çiftliğin yanına ticaret ve sanat faaliyetleri nedeniyle yeni nüfus yerleşmiştir. Kervan yolu ticareti canlı tuttuğu için insanlar burada toplanmış, nüfus arttıkça yerleşim büyüyerek şehre dönüşmüştür.
KISMİ PUAN (5 puan): Ticaret ve sanat faaliyetlerinin şehirleşmeye yol açtığını doğru belirtir, ancak kervan yolunun rolünü ya da nüfusun ticaret ve sanat nedeniyle yerleşmesi gerekçesini yazmaz ya da yanlış yazar.
SIFIR PUAN: Ekonomik faaliyetler ile şehirleşme arasındaki ilişkiyi yanlış belirten (ör. ilişki yoktur diyen) ya da cevap yazmayan öğrenci 0 puan alır.
Püf noktası: Kervan yolları üzerindeki yerleşimlerde ticaret ve sanat faaliyetleri yeni nüfusu çekmiş, nüfus arttıkça yerleşim şehre dönüşmüştür; ekonomik faaliyet ile şehirleşme birbirine bağlıdır.
Sık yapılan hata: Öğrenciler surların yapılmasını şehrin kuruluş nedeni sanır; oysa surlar, yerleşen ticaret ve sanat erbabını korumak için yapılmıştır.

BONUS (10 puan üzerinden)
TAM PUAN (10 puan): Katılmıyorum. Malazgirt'ten sonra Türkler Anadolu'ya yerleşmeye başlamış olsa da toprakların büyük bölümü hâlâ Doğu Roma'nın elindeydi. Manuel de Türkiye Selçuklu Devleti'ni yıkmak ve Türkleri Anadolu'dan atmak için gelmişti. Selçuklular kaybetseydi devlet ve Anadolu'daki Türk varlığı büyük tehlikeye girebilirdi. Miryokefalon Zaferi, Malazgirt'le açılan vatanı ve kurulan devleti koruyarak Türklerin Anadolu'da kalıcı olmasını sağlamıştır.
KISMİ PUAN (5 puan): "Katılmıyorum" der ancak gerekçeyi yazmaz, yanlış yazar ya da yalnızca "Miryokefalon önemli bir zaferdir" gibi genel bir ifade kullanırsa.
SIFIR PUAN: "Katılıyorum" derse ya da cevap yazmazsa.
Püf noktası: Malazgirt Anadolu'nun kapılarını açmış, Miryokefalon ise açılan vatanı ve kurulan devleti koruyan zafer olmuştur.
Sık yapılan hata: Öğrenciler Malazgirt'ten sonra Anadolu'nun tamamen Türklerin eline geçtiğini sanıp Miryokefalon'un tehdidini görmezden gelir.

TAM PUAN (10 puan): Değişim: Yalnızca karada yapılan savaşlara dayanan Türk ordusuna Anadolu'da deniz gücü eklenmiştir; donanma kurulmuş ve tersaneler yaptırılmıştır. Nedeni: Çaka Beyliği İzmir çevresinde, yani kıyıda kurulmuştur ve burada Bizanslılarla mücadele etmek için deniz gücüne ihtiyaç duyulmuştur.
KISMİ PUAN (5 puan): Değişimi (donanma kurulması / deniz gücünün ordu teşkilatına eklenmesi) ya da nedenini (kıyı bölgesinde Bizans'la mücadele) doğru yazar, diğerini yazmaz ya da yanlış yazar. Her doğru madde için 5 puan.
SIFIR PUAN: Değişimi ve nedenini doğru yazmaz ya da cevap yazmaz.
Püf noktası: Türk ordusu Anadolu'da yeni coğrafyanın ihtiyacına göre değişmiş, kara ordusuna donanma da eklenmiştir.
Sık yapılan hata: Öğrenciler Çaka Bey'in donanmasını yalnızca bir kişisel başarı sayıp bunun ordu teşkilatındaki değişimi gösterdiğini yazmaz.

TAM PUAN (10 puan): Malazgirt'ten (1071) sonra tablodaki beylikler 1072-1102 arasında kurulmuştur. Çünkü Malazgirt Zaferi Anadolu'nun kapılarını Türklere açmış, Türkler Anadolu'ya yerleşmeye başlamış ve komutanlar fethettikleri yerlerde beylik kurmuştur. Miryokefalon (1176) ise Malazgirt'le açılan vatanı ve Türkiye Selçuklu Devleti'ni korumuş, Bizans'ın Türkleri Anadolu'dan atma girişimini sonuçsuz bırakmıştır. Fark: Malazgirt Anadolu'yu Türklere açmış, Miryokefalon bu vatanı korumuş ve güvence altına almıştır.
KISMİ PUAN (5 puan): Her doğru bölüm için 5 puan: (1) Malazgirt'in Anadolu'yu Türklere açtığını, yerleşmeyi ve beyliklerin kurulmasını sağladığını tabloyla ilişkilendirerek yazmak; (2) Miryokefalon'un Anadolu'daki Türk varlığını ve devleti koruduğunu, farkın 'açma' ile 'koruma' olduğunu yazmak. İki bölüm doğruysa 10 puan, bir bölüm doğruysa 5 puan.
SIFIR PUAN: Hiçbir bölümü doğru yazmayan ya da cevap vermeyen öğrenci 0 puan alır. Örnek: Miryokefalon'un Anadolu'yu Türklere açtığını, Malazgirt'in ise sonradan yapıldığını yazan ya da iki savaşın etkisini aynı gösteren cevaplar.
Püf noktası: Malazgirt Anadolu'nun kapılarını Türklere açan savaştır, Miryokefalon ise bu vatanı ve devleti koruyan zaferdir. Kilit kavram 'açma' ile 'koruma' farkıdır.
Sık yapılan hata: Öğrenciler iki zaferin etkisini aynı sayıp 'ikisi de Anadolu'yu Türk yurdu yaptı' diye yazar ve açma ile koruma farkını belirtmez.

TAM PUAN (10 puan): Türkler fethettikleri şehirleri yıkmamış; var olan yapıları dönüştürüp (kiliseyi camiye çevirmek gibi) yeni yapılar ekleyerek şehri Türk gelenekleri ve İslam düşüncesi doğrultusunda yeniden imar etmiştir. Bunun gerekçesi halkın dinî ve sosyal ihtiyaçlarını karşılamaktır: cami, şifahane ve medrese bu ihtiyaçlar için yapılmış, caminin etrafındaki meydan da halkın sosyal faaliyetlerine ve toplanmasına yer olmuştur.
KISMİ PUAN (5 puan): Anlayışı doğru belirtir (şehri yeniden imar etme, var olan yapıları dönüştürme ve yeni yapılar ekleme) ancak bunu halkın ihtiyaçlarıyla ilişkilendirmez ya da gerekçesi yanlıştır; veya yalnızca halkın ihtiyaçlarını karşılamak için yapı yapıldığını yazar, şehirleşme anlayışını belirtmez.
SIFIR PUAN: Şehirleşme anlayışını da halkın ihtiyaçlarıyla ilgili gerekçeyi de doğru yazmaz (ör. Türklerin şehirleri yıktığını ya da şehir hayatını benimsemediğini söyler) veya cevap vermez.
Püf noktası: Türkler fethettikleri şehirleri yıkmak yerine yeniden imar etmiş, yapıları halkın dinî ve sosyal ihtiyaçlarına göre dönüştürmüş ve yenilerini eklemiştir.
Sık yapılan hata: Öğrenciler tablodaki yapıları (cami, şifahane, medrese, meydan) sıralamakla yetinir, bunların halkın ihtiyaçlarını karşılamak için yapıldığını ve şehrin yeniden imar edildiğini yazmaz.

BONUS (10 puan üzerinden)
TAM PUAN (10 puan): Katılmıyorum. Artuklular 1182'de Türkiye Selçuklu Devleti'ne tabi olmuştur; bu, bağımsız bir beylik olmaktan Türkiye Selçuklu'ya bağlı olmaya geçiş yani bir değişimdir. Ancak beylik 1231'e kadar sürmüştür, yani tabi olduktan sonra yaklaşık 49 yıl daha devam etmiştir; bu da süreklilik gösterir.
KISMİ PUAN (5 puan): Katılmadığını belirtip gerekçede şu iki unsurdan yalnızca birini yazmışsa (1182'de tabi olma = değişim ya da beyliğin 1231'e kadar sürmesi = süreklilik) ya da gerekçe yazmamışsa 5 puan verilir.
SIFIR PUAN: Ece'ye katılıyorum diyorsa ya da cevap yazmamışsa 0 puan verilir.
Püf noktası: Tabi olmak, bir devletin sona ermesi değil, başka bir devlete bağlanmasıdır; bu bir değişimdir ve beyliğin 1231'e kadar sürmesi sürekliliği gösterir.
Sık yapılan hata: Öğrenciler 1182 tarihini görünce Artuklu Devleti'nin o yıl sona erdiğini düşünür ve 1231 tarihini dikkate almaz.

TAM PUAN (10 puan): Öneri uygun değildir. Hayvancılıkla uğraşan konargöçerler, sürülerini otlatabilmek için geniş otlakların bulunduğu bölgelere (vadiye) yerleştirilir. Zanaat ve ticaretle uğraşan Türkler ise çarşı ve pazarın bulunduğu şehirlerde iskân edilir. Yani yerleşme yeri, grubun ekonomik faaliyetine göre belirlenir.
KISMİ PUAN (5 puan): Öneri uygun değildir diyor; ancak gerekçe yazmıyor, gerekçeyi yanlış yazıyor ya da gerekçede yalnızca bir grubun (konargöçerlerin veya zanaat ve ticaretle uğraşanların) yerleşim yerini doğru açıklıyor.
SIFIR PUAN: Öneriyi uygun bulur (sonucu yanlış yazar) ya da cevap yazmaz.
Püf noktası: Türkler yerleşme yerini ekonomik faaliyete göre belirlemiştir: hayvancılıkla uğraşanlar geniş otlakların bulunduğu bölgelere, zanaat ve ticaretle uğraşanlar şehirlere yerleştirilmiştir.
Sık yapılan hata: Öğrenciler öneriyi yalnızca "yanlış" diyerek bırakır; konargöçerlerin neden otlak bölgesine, zanaat ve ticaret ehlinin neden şehre yerleştirildiğini ekonomik faaliyetle ilişkilendirmez.

TAM PUAN (10 puan): Katılmıyorum. Göçebeler büyük ölçüde şehir hayatına geçmiş; Karahanlılar medrese, cami, köprü, ribat gibi eserler, Selçuklular da Nişabur ve Rey'de saraylar yaptırmıştır. Bu durum Türklerin şehir hayatını benimsediğini ve yerleştikleri yerleri bayındır hâle getirdiğini gösterir.
KISMİ PUAN (5 puan): Mert'in görüşüne katılmadığını belirtir ancak gerekçe yazmaz ya da gerekçesinde Elif'in verdiği bilgilerden hiçbirini doğru kullanmazsa.
SIFIR PUAN: Mert'in görüşüne katılırsa ya da cevap yazmazsa.
Püf noktası: Türkler göçebe geçmişlerine rağmen yerleştikleri bölgelerde şehir hayatını benimsemiş, yeni şehirler kurmuş ve mimari eserler inşa etmiştir.
Sık yapılan hata: Öğrenciler "Türkler göçebeydi" bilgisini tek başına yeterli sayıp şehir hayatını benimsemediği sonucuna varır; gerekçede eser ve göç örneklerini kullanmaz.

TAM PUAN (10 puan): Türk boyları hayvancılıkla geçindiği için sürülerini otlatacak yerlere ihtiyaç duymuş ve bu nedenle Horasan'dan Maveraünnehir ve Kuzey Mezopotamya'ya yönelmiştir. Böylece ekonomik ihtiyaç yeni yurt edinmeye yol açmış ve Türklerin yerleştiği alan Batı Anadolu'ya kadar genişlemiştir.
KISMİ PUAN (5 puan): İki parçadan yalnızca birini doğru yazarsa: ya hayvan sürülerine otlak arayışının (geçim ihtiyacının) göçün nedeni olduğunu ya da bu göçlerle Türklerin yerleştiği alanın Batı Anadolu'ya kadar genişlediğini yazarsa (her doğru parça 5 puan).
SIFIR PUAN: İki parçayı da doğru yazmazsa; yanlış ilişki kurarsa ya da cevap yazmazsa.
Püf noktası: Hayvancılık yapan Türk boyları otlak ihtiyacıyla yeni bölgelere yönelmiş; geçim biçimi, yerleşme alanlarının genişlemesinde etkili olmuştur.
Sık yapılan hata: Öğrenciler göçü yalnızca savaş ve siyasi gelişmelere bağlar; sürülere otlak bulma gibi ekonomik nedeni yazmaz.