10. Sınıf Coğrafya 1. Dönem 1. Yazılı Son Hazırlık Soruları Çöz (Tüm Senaryolar)

TAM PUAN (10 puan): Konum: "İlçe K Dağı'nın eteğinde, deniz kıyısında yer alır" ifadesi konumdur; çünkü ilçenin nerede bulunduğunu, yani yeryüzündeki yerini belirtir. Değişim: "Eskiden yalnızca tarım yapılırdı, yol yapılınca otel sayısı arttı, turizm başladı" ifadesi değişimdir; çünkü ilçede insan faaliyetlerine bağlı olarak zaman içinde farklılaşma olmuştur.
KISMİ PUAN (5 puan): Her doğru kavram için 5 puan (örnek ifade doğru seçilmiş ve kavramla ilişkisi doğru açıklanmış olmalıdır). İki kavramdan yalnız biri doğruysa 5 puan, ikisi de doğruysa 10 puan verilir.
SIFIR PUAN: Hiçbir kavramı doğru örnekle ilişkilendirmezse ya da cevap yazmazsa.
Püf noktası: Konum, olayın ya da yerin nerede olduğunu; değişim ise aynı mekânda zaman içinde ortaya çıkan farklılaşmayı anlatır.
Sık yapılan hata: Öğrenciler "yazın insanların gelip kışın geri dönmesi" ifadesini değişim örneği olarak yazar; bu ifade insanların bir yerden başka bir yere hareketini gösterir.

BONUS (10 puan üzerinden)
TAM PUAN (10 puan): İki alan 30. yılda eşittir (250 hektar). Z ilçesinde yerleşme alanı artarken tarım alanı azalmıştır. Bu durum, mekânın insan faaliyetlerine bağlı olarak zaman içinde değiştiğini gösterir. Tarım alanı gibi kaynaklar azalmaya devam ederse ilçe kaynaklarının sürdürülebilir kullanımı zorlaşır.
KISMİ PUAN (5 puan): İki parçadan yalnız biri doğruysa: ya eşitlenme dönemi doğru yazılmıştır (30. yıl) ya da değişim, zaman ve sürdürülebilirlik ilişkisi doğru gerekçelendirilmiştir.
SIFIR PUAN: Eşitlenme dönemini yanlış yazar ve kavramsal gerekçeyi de doğru kuramazsa ya da cevap yazmazsa.
Püf noktası: Mekândaki değişim, zaman içinde insan faaliyetleriyle ortaya çıkar; kaynakların (örneğin tarım alanlarının) azalması sürdürülebilir kullanımı güçleştirir.
Sık yapılan hata: Öğrenciler grafikteki değişimi yalnızca "tarım azalmış, yerleşme artmış" diye betimler; zaman ve sürdürülebilirlik kavramlarıyla gerekçelendirmeyi unutur.

TAM PUAN (10 puan): 1. uygulama şehir yönetimi alanına girer; ulaşım planlaması yapmak için kullanılır. 2. uygulama tarım uygulamaları alanına girer; bitki örtüsünü ve verimliliği değerlendirerek tarımsal su kullanımını en uygun hâle getirmek (optimizasyonu) için kullanılır.
KISMİ PUAN (5 puan): Yalnızca bir uygulamanın hem kullanım alanını hem işlevini doğru yazması. Her doğru uygulama için 5 puan verilir. Bir uygulamada yalnızca alan ya da yalnızca işlev doğruysa o uygulama puan almaz.
SIFIR PUAN: Hiçbir uygulamada kullanım alanı ile işlevi birlikte doğru yazılmamışsa ya da cevap yoksa.
Püf noktası: CBS ve uzaktan algılama; çevresel analiz, tarım, şehir yönetimi, su kaynakları yönetimi, çevre koruma ve afet yönetimi alanlarında kullanılır. Uygulamanın amacına bakarak alanı belirleyin.
Sık yapılan hata: Öğrenciler her iki uygulamayı da "çevresel analiz" gibi genel bir alana yazar, ya da alanı yazıp işlevini yazmaz.

BONUS (10 puan üzerinden)
TAM PUAN (10 puan): a) Hayır, Mert'in görüşü doğru değildir. Yalnızca üçüncü çalışma (hasarlı yapıların tespit edilip ekiplerin yönlendirilmesi) afet yönetimine girer; çünkü afet yönetimi, afetlerin izlenmesi, zararın belirlenmesi ve acil durum müdahalesinin koordine edilmesini kapsar. b) Birinci çalışma (mahallenin büyümesinin izlenmesi) şehir yönetimi alanına, ikinci çalışma (heyelan riski yüksek yerlerin belirlenmesi) çevresel analiz alanına (doğal afet risklerinin değerlendirilmesi) girer.
KISMİ PUAN (5 puan): İki bölümden yalnızca birini tam doğru yazması. a) bölümü için Mert'in görüşünün yanlış olduğunu, yalnızca üçüncü çalışmanın afet yönetimine girdiğini ve gerekçesini yazması. b) bölümü için iki çalışmanın kullanım alanını da doğru yazması. Bir bölümün yarım doğru olması puan getirmez.
SIFIR PUAN: İki bölümü de tam doğru yazmamışsa; örneğin Mert'in görüşünü doğru bulmuşsa ya da cevap yoksa.
Püf noktası: Afet yönetimi afet sırasında ve sonrasındaki izleme, zarar belirleme ve müdahale işlerini kapsar. Doğal afet risklerinin değerlendirilmesi ise çevresel analizler içinde yer alır.
Sık yapılan hata: Öğrenciler konu heyelan olduğu için bütün çalışmaları afet yönetimine yazar, çalışmanın amacına göre kullanım alanını ayırmaz.

TAM PUAN (10 puan): Deniz haklıdır. Mekânsal veri bir özelliğin konumunu (nerede olduğunu) ifade eder; mekânsal olmayan veri ise belirli bir konuma sahip özellik hakkındaki tanıtıcı bilgileri ifade eder. Günlük hasta sayısı konumu değil sağlık ocağı hakkındaki tanıtıcı bilgiyi anlattığı için mekânsal olmayan veridir. Sağlık ocaklarının bulunduğu yer (konumu) ise mekânsal veridir.
KISMİ PUAN (5 puan): Deniz'in haklı olduğunu yazar; ancak gerekçede mekânsal veri ile mekânsal olmayan veri ayrımını yapmaz ya da yanlış yapar veya sağlık ocaklarının konumunun mekânsal veri olduğunu belirtmez.
SIFIR PUAN: Ali'nin haklı olduğunu yazar ya da cevap yazmaz.
Püf noktası: Mekânsal veri 'nerede?' sorusunu cevaplayan konum bilgisidir; sayı, ad, çalışma durumu gibi tanıtıcı bilgiler mekânsal olmayan veridir.
Sık yapılan hata: Öğrenciler konuma bağlı her bilgiyi, örneğin hasta sayısını, mekânsal veri sanır.

BONUS (10 puan üzerinden)
TAM PUAN (10 puan): Yol verisinin sembolü yanlıştır. Doğru sembol çizgidir; çünkü yol gibi mekânsal veriler çizgi sembolüyle gösterilir. Orman verisinin sembolü yanlıştır. Doğru sembol alandır; çünkü göl ve orman gibi geniş yer kaplayan mekânsal veriler alan sembolüyle gösterilir.
KISMİ PUAN (5 puan): Her doğru madde için 5 puan (2 doğru madde 10 puan, 1 doğru madde 5 puan). Bir maddenin doğru sayılması için yanlış seçilen veriyi (yol ya da orman), doğru sembolünü (yol için çizgi, orman için alan) ve gerekçesini yazması gerekir.
SIFIR PUAN: Hiçbir maddeyi doğru yazmazsa.
Püf noktası: Sembol seçimi verinin şekline ve kapladığı yere bağlıdır: küçük ve sınırlı veriler nokta, uzanan veriler çizgi, geniş yer kaplayan veriler alan olur.
Sık yapılan hata: Öğrenciler önemli ya da kalabalık gördükleri her veriyi nokta ile gösterir; yol gibi uzanan verileri alan sanır.

TAM PUAN (15 puan): K bölgesi: Levha hareketi ayrılmadır; oluşan yer şekli okyanus ortası sırtıdır. L bölgesi: Levha hareketi dalma-batmadır; oluşan yer şekli hendektir (derin deniz çukuru). M bölgesi: Levha hareketi çarpışmadır (sıkışma); oluşan yer şekli dağdır (orojenik dağ).
KISMİ PUAN (10 puan): Üç bölgeden yalnızca ikisinde hem levha hareketinin türünü hem de yer şeklinin adını doğru yazması.
KISMİ PUAN (5 puan): Üç bölgeden yalnızca birinde hem levha hareketinin türünü hem de yer şeklinin adını doğru yazması.
SIFIR PUAN: Hiçbir bölgede hareket türü ile yer şeklini birlikte doğru yazmaması ya da cevap yazmaması.
Püf noktası: Levhaların ayrılması okyanus ortası sırtını, dalma-batma hendeği, çarpışma ise sıkışmayla dağları (orojenez) oluşturur; hareketin türü yer şeklini belirler.
Sık yapılan hata: Öğrenciler dalma-batmayı çarpışmayla karıştırır ya da hendeği okyanus ortası sırtıyla birbirine karıştırır.

TAM PUAN (15 puan): a) Hayır, doğru değildir. Bu ovalar Doğu Anadolu Fay Sistemi boyunca sıralanmıştır. b) Doğu Anadolu Fay Sistemi, Anadolu Levhası'nı Arabistan ve Afrika levhalarından ayırır. c) Bu fay sistemi boyunca levhalar birbirine ters yönde kayar.
KISMİ PUAN (10 puan): Üç şıktan yalnızca ikisini doğru yazması (her doğru şık 5 puan).
KISMİ PUAN (5 puan): Üç şıktan yalnızca birini doğru yazması.
SIFIR PUAN: Üç şıkkın hiçbirini doğru yazmaması ya da cevap vermemesi.
Püf noktası: Amik, Kahramanmaraş, Elâzığ ve Muş ovaları Doğu Anadolu Fay Sistemi boyunca sıralanır; bu sistem Anadolu Levhası'nı Arabistan ve Afrika levhalarından ayırır.
Sık yapılan hata: Öğrenciler Doğu Anadolu ve Kuzey Anadolu fay sistemlerini karıştırır; Doğu Anadolu Fay Sistemi'nin Anadolu Levhası'nı Avrasya Levhası'ndan ayırdığını sanar.

BONUS (10 puan üzerinden)
TAM PUAN (10 puan): Hayır, uygun değildir. Levhalar ergimiş hâldeki mantonun üzerinde yüzer ve manto katmanındaki konveksiyonel akıntıların etkisiyle hareket eder. Akıntılar durursa levhalar da hareket edemez. Bu durumda Anadolu'da yeni bir sıkışma olmaz; sıkışmayla oluşan kırılma, deprem, volkanizma ve orojenez de devam etmez.
KISMİ PUAN (5 puan): Uygun olmadığını yazması; ancak gerekçede yalnızca bir halkayı yazması (yalnızca akıntılar durunca levhaların hareket edemeyeceğini ya da yalnızca sıkışmanın ve depremlerin sürmeyeceğini yazması) ya da gerekçe yazmaması.
SIFIR PUAN: Kurgunun uygun olduğunu yazması ya da cevap yazmaması.
Püf noktası: Levha hareketlerinin itici gücü mantodaki konveksiyonel akıntılardır; akıntılar olmazsa levha hareketi, sıkışma ve bunlara bağlı süreçler de olmaz.
Sık yapılan hata: Öğrenciler levha hareketlerinin mantodaki akıntılardan bağımsız sürebileceğini düşünür ya da gerekçe yazmadan yalnızca 'uygun değil' der.

TAM PUAN (15 puan): Berk haklıdır. Fiziksel ayrışma kayaçlarda yüzey miktarını artırır ve bu durum kimyasal çözünmeyi hızlandırır.
KISMİ PUAN (10 puan): Berk'in haklı olduğunu ve fiziksel ayrışmanın kimyasal çözünmeyi hızlandırdığını yazar; ancak yüzey miktarının arttığını belirtmez.
KISMİ PUAN (5 puan): Yalnızca Berk'in haklı olduğunu yazar; gerekçe yazmaz ya da gerekçesi yanlıştır.
SIFIR PUAN: Aslı'nın haklı olduğunu yazar ya da cevap yazmaz.
Püf noktası: Fiziksel ayrışma kayacın kimyasal yapısını değiştirmez ama yüzey miktarını artırarak kimyasal çözünmeyi hızlandırır.
Sık yapılan hata: Öğrenciler fiziksel ayrışmada kimyasal özellik bozulmadığı için iki sürecin birbirinden bağımsız olduğunu sanır.

TAM PUAN (15 puan): Öğrencinin görüşü doğru değildir. R istasyonunda sıcaklık ve yağış (nem) değerleri yıl boyunca düşüktür; sıcaklık ve nemin düşük olduğu ortamlarda kimyasal çözünme çok yavaşlar, fiziksel ayrışma daha etkili olur. Bu nedenle ayrışma hızı yavaştır ve toprak kalınlığı incedir.
KISMİ PUAN (10 puan): Görüşün doğru olmadığını ve fiziksel ayrışmanın daha etkili olduğunu yazar; ancak sıcaklık ve yağışın düşük olduğu gerekçesini ya da ayrışma hızının yavaş, toprağın ince olduğu bilgisini eksik yazar.
KISMİ PUAN (5 puan): Yalnızca görüşün doğru olmadığını yazar; fiziksel ayrışmanın etkili olduğunu ve gerekçeyi yazmaz ya da yanlış yazar.
SIFIR PUAN: Öğrencinin görüşünün doğru olduğunu yazar ya da cevap yazmaz.
Püf noktası: Sıcaklık ve nem düşükse kimyasal çözünme çok yavaşlar; fiziksel ayrışma etkili olur, ayrışma hızı yavaş ve toprak ince kalır.
Sık yapılan hata: Öğrenciler yağışın az olduğu yerde de toprağın kalın olacağını düşünür ve toprak kalınlığını iklimle ilişkilendirmez.

BONUS (10 puan üzerinden)
TAM PUAN (10 puan): a) Y sahasında ayrışma hızı daha yüksektir. Kil taşı tortul bir kayaçtır ve ayrışmaya karşı direnci azdır; gabro ise iri kristalli bir derinlik kayacı olup fiziksel ayrışmaya ve kimyasal çözünmeye karşı oldukça dirençlidir. b) Ayrışma hızı en yüksek saha Y'dir; çünkü hem kayaç dirençsizdir hem de sıcak ve nemli ortam kimyasal çözünmeyi hızlandırır. En düşük saha Z'dir; çünkü kayaç dirençlidir ve sıcaklık ile nemin düşük olduğu ortamda kimyasal çözünme çok yavaşlar.
KISMİ PUAN (5 puan): Her doğru madde için 5 puan (a ve b maddelerinden yalnızca biri sonuç ve gerekçesiyle doğruysa 5 puan, ikisi de doğruysa 10 puan). Bir madde, sonuç ve gerekçesi birlikte doğru yazıldığında doğru sayılır.
SIFIR PUAN: Hiçbir maddeyi sonuç ve gerekçesiyle doğru yazmazsa ya da cevap yazmazsa.
Püf noktası: Ayrışma hızı iki etkenle belirlenir: kayacın direnci ile sıcaklık ve nem; her iki etken de aynı yönde olduğunda en hızlı ya da en yavaş durum ortaya çıkar.
Sık yapılan hata: Öğrenciler yalnızca iklime ya da yalnızca kayaca bakıp diğer etkeni değerlendirmeyi unutur.

TAM PUAN (10 puan): a) Dağın yamaçlarında aşınma (aşınım) süreci, çukur ovada biriktirme (birikme, sedimantasyon) süreci gerçekleşir. b) Dağlar ve tepeler aşındırılıp alçalır, çukurluklar doldurulur. Bu sürecin nihai sonucu arazinin tamamen düzleşmesidir.
KISMİ PUAN (5 puan): Yalnızca bir bölümü tam doğru yazarsa. a) için yamaçtaki aşınmayı ve ovadaki biriktirmeyi birlikte yazar, b) için ise nihai sonucu (düzleşme) doğru yazamaz. Ya da b) için arazinin düzleşeceğini yazar, a) için iki süreçten birini yanlış yazar veya eksik bırakır. Her doğru bölüm 5 puandır.
SIFIR PUAN: a) için iki süreçten hiçbirini doğru yazmaz ve b) için de arazinin düzleşeceğini yazmaz ya da cevap vermez.
Püf noktası: Dış etkenler yükseltileri aşındırıp alçaltırken malzemeyi hızlarının azaldığı çukur yerlerde biriktirir; bu işlemin nihai sonucu arazinin tamamen düzleşmesidir.
Sık yapılan hata: Öğrenciler yalnızca aşınmayı yazıp çukurlukların biriktirmeyle doldurulduğunu atlar ya da nihai sonucu "yeni dağların oluşması" diye yazar.