10. Sınıf Coğrafya 1. Dönem 1. Yazılı Soruları Çöz (4. Senaryo)

Beklenen cevap: Zaman içinde (1990-2020) insan faaliyetleri (nüfus artışı, kentleşme, konut ve yol yapımı) mekânı değiştirmiştir; yerleşme alanı artarken tarım alanı azalmıştır. İnsan, mekânı şekillendirir; mekândaki değişim de insanın yaşamını etkiler. Olası neden: nüfus artışı, göç, kentleşme, yeni konut ihtiyacı. Olası sonuç: tarımsal üretimin azalması, verimli arazilerin kaybı, altyapı ihtiyacının artması, doğal çevrenin bozulması. Üç kavramı (insan-mekân-zaman) doğru ilişkilendiren, makul bir neden ve sonuç yazan cevaplar kabul edilir. Puanlama: kavram ilişkisi 10, neden 5, sonuç 5.

a) Su kaynakları yönetimi: su kalitesinin izlenmesi, su kaynaklarının haritalanması ve su arzının planlanması için kullanılır. b) Afet yönetimi: afetin izlenmesi, zararın (hasarın) belirlenmesi ve acil durum müdahalesinin koordine edilmesi için kullanılır. Alanı doğru belirleyip işlevini açıklayan cevaplar kabul edilir. Puanlama: her bölüm için alan 3 puan, açıklama 4-5 puan.

Örnekler: Toplanma alanı olarak kullanılacak park/spor sahası (alan); okul, hastane, itfaiye (nokta); okul çevresindeki yollar, tahliye güzergâhları (çizgi). Kapasite bilgisi mekânsal veri değildir; çünkü mekânsal veri bir özelliğin konumunu (nerede olduğunu) ifade eder, kapasite ise belirli bir konuma sahip özellik hakkında tanıtıcı (mekânsal olmayan) bilgidir. Puanlama: üç veri ve doğru sembol 9 puan (her biri 3), kapasite bilgisi ve gerekçe 6 puan.

? = Levha tektoniği kuramı (5 puan). Kıtaların kayması kuramı, ilk büyük kıtanın (Pangea'nın) nasıl parçalandığını ve kıtaların neden hareket ettiğini açıklayamamıştır (10 puan). İki noktadan birini doğru yazan cevap kabul edilir.

Anadolu Levhası'nın sıkışması ve hareketi nedeniyle Türkiye'nin batısı oldukça kırıklı bir arazi yapısına sahiptir; bu bölgedeki fay hatlarına Batı Anadolu Fay Zonları denir. Faylar boyunca bazı bloklar yükselerek horst (kırık dağlar: Bozdağlar, Aydın Dağları), bazı bloklar çökerek graben (çöküntü ovaları: Gediz, Büyük Menderes) oluşturmuştur. Puanlama: kırıklı yapı/fay hatları 7 puan, horst-graben oluşumunun açıklaması 8 puan.

Ayrışma hızı X istasyonunda daha yüksektir. X: sıcaklık ve yağış (nem) yüksektir; kimyasal çözünme etkilidir ve hızlıdır; bitki örtüsü gür, toprak kalınlığı fazladır. Y: sıcaklık ve yağış düşüktür, sıcaklık 0 °C civarındadır; fiziksel ayrışma (donma çatlaması vb.) daha etkilidir, kimyasal çözünme çok yavaştır; ayrışma hızı yavaş, toprak ince olur. Puanlama: hızın hangisinde yüksek olduğu 4, X için tür ve gerekçe 6, Y için tür ve gerekçe 6, toprak kalınlığı 4.