10. Sınıf Coğrafya 1. Dönem 1. Yazılı Soruları Çöz (6. Senaryo)

a) Kabul edilecek örnekler: Can kayıplarının yaşandığı alanların doğal ve beşerî özelliklerinin birlikte incelenmesi; salgının içme suyu kuyularıyla (mekândaki bir unsurla) ilişkilendirilmesi; bulaşmaya yol açan kuyunun yerinin belirlenmesi. b) İnsanların kullandığı su kaynağı ile hastalık arasındaki ilişki saptanmış, kuyunun kullanımı durdurularak insan davranışı değiştirilmiş ve salgının yayılması ile can kayıplarının artması önlenmiştir. Bu, doğal çevredeki bir unsurun insan sağlığını etkilediğini ve çevreye yönelik doğru müdahalenin insanı koruduğunu gösterir. Aynı anlama gelen gerekçeli cevaplar kabul edilir.

1) Çevre koruma uygulamaları (habitat ve biyoçeşitlilik izleme): Uydu görüntüleri ve CBS katmanlarıyla türün yaşam alanlarının sınırları farklı yıllarda karşılaştırılır; daralma varsa doğal yaşamın ve biyolojik çeşitliliğin korunması için önlem alınır. 2) Afet yönetimi uygulamaları (afetin izlenmesi, zararın belirlenmesi, acil durum müdahalesinin koordinasyonu): Yangının yayıldığı ve zarar gören alanlar uydu görüntüleriyle belirlenir, CBS haritalarıyla ekipler ve kaynaklar en uygun noktalara yönlendirilir. Aynı içerikteki cevaplar kabul edilir (her alan için ad 3, açıklama 4 puan; kalan puan bütünlük için).

Mekânsal olmayan veri: ④ açılış-kapanış saatleri (konum değil, konumu belli bir özellik hakkında tanıtıcı bilgidir). ① Park sınırları: alan sembolü (park geniş bir alan kaplayan, sınırları olan bir unsurdur). ② Çeşme: nokta sembolü (şekli ve sınırları küçük bir unsurdur). ③ Yürüyüş yolu: çizgi sembolü (yol gibi uzanan bir unsurdur). Her doğru sembol ve gerekçe için puan verilir.

Zincir: Arabistan Levhası'nın kuzeye hareketi → Türkiye'nin doğusunda sıkışma ve yükselmeler → kırılmalar, fay hatlarının belirginleşmesi → şiddetli depremler ve volkanizma. Çıkarım: Levha hareketleri sürdüğü (Anadolu Levhası yılda yaklaşık 2-3 cm batıya kaymaktadır) ve fay hatları diri olduğu için bölgede gelecekte de farklı büyüklükte depremlerin olma olasılığı yüksektir. Zincirde en az dört doğru halka ve gerekçeli çıkarım beklenir.

Tortul kayaçlar, aşınan malzemenin çukur alanlarda (burada deniz tabanında) birikip sıkışması ve çimentolaşmasıyla oluşur; fosiller de bu tabakalar içinde kalır ve kayacın oluştuğu dönemde alanın deniz ortamı olduğunu gösterir. Levhaların hareketi ve sıkışması (çarpışma) sonucu milyonlarca yıllık süreçte bu tabakalar kıvrılıp yükselmiş, orojenezle dağ oluşmuştur. Böylece eskiden deniz tabanında olan tabakalar bugün dağ yamacında bulunmaktadır. Tortul oluşum + fosil/ortam yorumu + tektonik yükselme noktaları kabul edilir.

a) Fiziksel ayrışma daha etkilidir. Kış ayları dahil yılın önemli kısmında sıcaklık çok düşük (0 °C altına iniyor) ve yağış azdır; sıcaklık ve nemin düşük olduğu ortamlarda kimyasal çözünme çok yavaşlar, soğuk bölgelerde don ve sıcaklık farkı çatlamaları gibi fiziksel ayrışma ön plana çıkar. Ayrışma hızı yavaş, toprak ince olur. b) Kireç taşı (tortul kayaç) ayrışmaya karşı daha az dirençli olduğundan daha hızlı ayrışır. Granit (iri kristalli magmatik derinlik kayacı) dirençli olduğundan granitli arazide sivri tepeler, dik yamaçlar, sırtlar, uçurumlar görülür.

? : Dirençli kayacın altı oyulur / dirençli kayaç yukarıda kalır ve basamak (dik yamaç) oluşur. Kayaçların direncini belirleyen özellikler: mineral bileşimi ve çözünürlük özellikleri (kimyasal özellikler) ile yapısındaki kırık ve çatlaklar (fiziksel özellikler). (Granit gibi magmatik derinlik kayaçları dirençli; kum taşı, kil taşı, kireç taşı gibi tortul kayaçlar daha az dirençlidir.)

? : Uvala (birkaç dolinin birleşmesiyle oluşan çukur). Akarsuyun tamamen yer altına inmesiyle devamı olmayan vadi, yani kör vadi oluşur. Kireç taşı, dolomit gibi çözünebilen kayaçlarda suyun çözmesiyle düden adı verilen oyuk ve çatlaklar meydana gelir; yüzey suları bu oyuk ve çatlaklardan yer altına sızar.