9. Sınıf Kimya 1. Dönem 1. Yazılı Son Hazırlık Soruları Çöz (Tüm Senaryolar)

TAM PUAN (15 puan): a) Elektron için 1891 − 1832 = 59 yıl, proton için 1906 − 1886 = 20 yıl geçmiştir. b) Katılmıyorum. Her iki tanecik de ışın olarak gözlendikten yıllar sonra, yeni çalışmalarla atomda eksi ve pozitif yük olarak tanımlanabilmiştir. Yani gözlem tek başına bilgiyi kesinleştirmemiş, sonraki çalışmalar bilgiyi geliştirmiştir. c) Bilimsel bilgi zamanla yeni gözlem, keşif ve bulgularla değişebilir ve gelişebilir. Doğru kabul edilen bilgi, bilimde ilerleme sağlandıkça değiştirilebilir veya geliştirilebilir.
KISMİ PUAN (10 puan): Üç bileşenden (a: iki süre doğru; b: katılmıyorum + tablo verisine dayalı gerekçe; c: bilimsel bilginin değişebilir/gelişebilir özelliği) ikisi doğru yazılmış, biri eksik ya da yanlış.
KISMİ PUAN (5 puan): Üç bileşenden yalnızca biri doğru yazılmış, diğer ikisi eksik ya da yanlış.
SIFIR PUAN: Üç bileşenden hiçbiri doğru yazılmamış ya da soru boş bırakılmış.
Püf noktası: Bir taneciğin gözlenmesi bilginin sonu değildir; yeni gözlemler ve çalışmalar bilgiyi geliştirir ya da değiştirir, bilimsel bilgi bu yüzden değişebilir ve gelişebilirdir.
Sık yapılan hata: Öğrenciler tablodaki iki yıl arasındaki farkı hesaplayıp süreyi yazar ama bilginin sonraki çalışmalarla gelişmeye açık olduğunu belirtmeden Selin'e katıldığını söyler.

TAM PUAN (15 puan): a) Üç teoride de atomda eksi yüklü elektronlar bulunur (ya da atomda pozitif yük vardır). b) Katılmıyorum. Tabloda pozitif yükün dağılımı ve elektronların konumu ile ilgili varsayımlar yeni bulgularla değişmiş ya da gelişmiştir; ancak elektronların ve pozitif yükün varlığı gibi bilgiler korunmuştur. Bilimsel bilgi yeni bulgularla değişebilir ve gelişebilir; bu durum bilginin güvenilmez olduğunu göstermez.
KISMİ PUAN (10 puan): Şu üç maddeden ikisi doğru yazılmışsa: (1) a'da ortak varsayımın doğru yazılması, (2) b'de katılmadığının belirtilmesi, (3) b'de tablodaki varsayımlara dayanan doğru gerekçe. Her doğru madde 5 puandır.
KISMİ PUAN (5 puan): Yukarıdaki üç maddeden yalnızca biri doğru yazılmışsa (1 doğru madde 5 puan).
SIFIR PUAN: Üç maddenin hiçbirini doğru yazmazsa (ortak varsayımı yanlış verir, öğrencinin görüşüne katılır ve gerekçe yazmaz ya da yanlış yazarsa) veya cevap vermezse.
Püf noktası: Bilimsel bilgi yeni bulgularla değişip gelişir; bu, eski bilginin tamamen atıldığı ya da bilimin güvenilmez olduğu anlamına gelmez, doğru kısımlar korunur.
Sık yapılan hata: Öğrenciler “bilgi değişti, demek ki yanlıştı ve güvenilmezdir” diye düşünüp teoriler arasında korunan varsayımları görmezden gelir.

BONUS (10 puan üzerinden)
TAM PUAN (10 puan): Kaan'ın ifadesine katılmıyorum. Model, atomun fotoğrafı değildir. Model, atom teorisini temsil etmek için kullanılan sembol, görsel veya matematiksel ifadedir. Çizim, teorideki atom yapısını temsil eder. Selin'in ifadesine katılmıyorum. Doğru olduğu düşünülen bilgiler, zamanın koşulları içinde ve o zamandaki bilgi birikimiyle oluşmuş yargılardır. Bilimde yeni keşifler yapıldıkça eski bilgi değiştirilir veya geliştirilir. Yörünge yerine orbital kavramının gelmesi bu doğal sürecin sonucudur. Bilginin değişmesi, önceki bilgiyi ortaya koyanın hata yaptığı anlamına gelmez.
KISMİ PUAN (5 puan): Her doğru madde için 5 puan: Kaan'ın ifadesinde 'katılmıyorum' diyerek modelin teoriyi temsil eden sembol/görsel olduğunu yazmışsa 5 puan; Selin'in ifadesinde 'katılmıyorum' diyerek bilginin o günün bilgi birikimi ve koşullarıyla oluştuğunu, yeni keşiflerle değişip gelişmesinin doğal olduğunu yazmışsa 5 puan. Bu durumda 2 doğru madde 10 puan, 1 doğru madde 5 puan alır.
SIFIR PUAN: Hiçbir maddede sonuç ve gerekçe birlikte doğru değilse 0 puandır. Yalnızca 'katılmıyorum' yazıp gerekçe vermeyen, gerekçesi yanlış olan ya da boş bırakılan cevaplar da 0 puandır.
Püf noktası: Model, atomun kendisi değil teoriyi temsil eden semboldür. Bilgi, zamanın koşulları ve bilgi birikimiyle oluşan bir yargıdır; yeni keşiflerle değişip gelişmesi bilimin doğal sürecidir.
Sık yapılan hata: Öğrenciler modeli atomun gerçek görüntüsü sanır ya da bilginin sonradan değişmesini, eski bilginin yanlış olduğu veya bilim insanının hata yaptığı biçiminde yorumlar.

TAM PUAN (15 puan): a) Proton sayısı arttıkça 2s ile 2p orbitalleri arasındaki enerji farkı artar. b) Bu artışın nedeni elektron-elektron itmeleridir. Elektron itmeleri aynı enerji seviyesindeki alt kabukların (2s ve 2p) farklı enerjilerde olmasına neden olur. c) R atomunda fark, K, L ve M atomlarının hepsinden daha büyük olur. Çünkü tabloda proton sayısı arttıkça fark sürekli artmaktadır; R'nin proton sayısı M'den fazladır.
KISMİ PUAN (10 puan): Her doğru madde için 5 puan: a) artar, b) elektron-elektron itmeleri, c) M'den de büyük (tahmin eğilime dayanıyor). Üç maddeden ikisini doğru yazan 10 puan alır.
KISMİ PUAN (5 puan): Üç maddeden yalnızca birini doğru yazan 5 puan alır.
SIFIR PUAN: Hiçbir maddeyi doğru yazmayan ya da soruyu boş bırakan öğrenci 0 puan alır.
Püf noktası: Aynı enerji seviyesindeki s ve p alt kabukları çok elektronlu atomlarda elektron-elektron itmeleri nedeniyle farklı enerjilidir; proton sayısı arttıkça bu fark büyür.
Sık yapılan hata: Öğrenciler 2s ve 2p'nin aynı enerji seviyesinde olduğu için enerjilerinin eşit olduğunu ya da farkın nedeninin çekirdek yükü olduğunu yazar; kitaba göre neden elektron-elektron itmeleridir.

TAM PUAN (15 puan): a) Burak'ın çıkarımı uyuşmuyor. Çok elektronlu atomlarda bağıl enerji sıralaması ... < 5s < 4d < 5p < 6s < 4f < ... şeklindedir. Bu sıralamada 6s orbitali 4f orbitalinden önce gelir; yani 6s'nin enerjisi 4f'den düşüktür. Enerji seviyesi küçük olan orbital her zaman daha düşük enerjili değildir. b) 4d < 5p < 6s < 4f.
KISMİ PUAN (10 puan): Aşağıdaki üç maddeden iki tanesi doğru yapılmışsa 10 puan verilir: (1) Burak'ın çıkarımının uyuşmadığı belirtilmiş; (2) gerekçede 6s orbitalinin enerjisinin 4f'den düşük olduğu, bağıl enerji sıralamasında 6s'nin 4f'den önce geldiği yazılmış; (3) sıralama 4d < 5p < 6s < 4f olarak doğru yazılmış.
KISMİ PUAN (5 puan): Yukarıdaki üç maddeden yalnızca biri doğru yapılmışsa 5 puan verilir.
SIFIR PUAN: Üç maddeden hiçbiri doğru yapılmamışsa, örneğin Burak'ın çıkarımı doğru bulunup sıralama yanlış yazılmışsa ya da cevap yazılmamışsa 0 puan verilir.
Püf noktası: Çok elektronlu atomlarda orbitalin bağıl enerjisi yalnızca enerji seviyesine (n) göre değil, kitaptaki bağıl enerji sıralamasına göre belirlenir; bu sıralamada 6s orbitali 4f'den önce gelir.
Sık yapılan hata: Öğrenciler enerji seviyesi küçük olan orbitalin her zaman daha düşük enerjili olduğunu düşünüp 4f orbitalini 6s'den önce yazar.

BONUS (10 puan üzerinden)
TAM PUAN (10 puan): a) Kart sayısı doğrudur: 3p'de 3, 3d'de 5, 4s'de 1, 4p'de 3 olmak üzere toplam 12 orbital vardır. Ancak 12 basamak gerektiği sonucu yanlıştır; çünkü aynı türdeki orbitaller kendi aralarında eş enerjilidir ve aynı basamağa konur. Dört farklı orbital türü olduğundan merdiven 4 basamaklı olmalıdır. b) 3p < 4s < 3d < 4p
KISMİ PUAN (5 puan): Her doğru madde için 5 puan (2 doğru madde 10 puan, 1 doğru madde 5 puan). (a) maddesi; Defne'nin sonucunun yanlış olduğu, nedeninin aynı türdeki orbitallerin eş enerjili olması olduğu ve basamak sayısının 4 olduğu üçü birlikte doğru yazılmışsa doğru sayılır. (b) maddesi; sıralama 3p < 4s < 3d < 4p olarak tam doğru yazılmışsa doğru sayılır.
SIFIR PUAN: Hiçbir maddeyi doğru yazmazsa ya da cevap vermezse.
Püf noktası: Aynı alt kabuktaki orbitaller (3p'nin üçü, 3d'nin beşi gibi) eş enerjilidir; farklı türdeki orbitaller ise çok elektronlu atomlarda 3p < 4s < 3d < 4p sırasıyla farklı enerjilere sahiptir.
Sık yapılan hata: Öğrenciler her orbitale ayrı bir enerji değeri verir (basamak sayısını orbital sayısına eşitler) ya da 3d orbitallerini 4s'nin altına yazar.

TAM PUAN (10 puan): a) Sosun pH değeri küçüldükçe (asitliği arttıkça) yiyeceğe bulaşan alüminyum miktarı artar. En asidik sos olan Marinasyon B'de (pH 5,23) alüminyum miktarı en fazladır (0,125); pH değeri en yüksek olan Marinasyon A'da (6,12) en azdır (0,047). b) Aşçı, özellikle asidik soslarla marine edilen yiyecekleri alüminyum folyo veya alüminyum kaplarla pişirmemeli, bunun yerine başka bir malzeme kullanmalıdır. Kimya, yiyeceğe geçen maddenin miktarını analiz yoluyla ölçerek aşçının sağlığa zararlı olabilecek bir uygulamadan bilimsel verilere dayanarak kaçınmasını sağlar.
KISMİ PUAN (5 puan): Yalnızca a) şıkkı doğru (asitlik arttıkça alüminyum miktarının arttığı yazılmış) ya da yalnızca b) şıkkı doğru (alüminyum kullanımından kaçınma kararı ile kimyanın analiz/ölçme yoluyla katkısı yazılmış) ise 5 puan verilir.
SIFIR PUAN: Hem a) hem b) şıkkı yanlış ya da boş ise, ya da asitlik ile alüminyum miktarı arasındaki ilişki ters yazılmışsa (asitlik arttıkça alüminyum azalır gibi) ve b) şıkkı da doğru değilse 0 puan verilir.
Püf noktası: Tablodaki iki değişkeni (pH ve biriken alüminyum) birlikte okuyup ilişkiyi söyleyin; sonra bu bilimsel veriyi günlük hayattaki bir karara bağlayın.
Sık yapılan hata: Öğrenciler pH değeri küçük olan sosu daha az asidik sanıp ilişkiyi ters yazar ya da kararı veriye dayandırmadan yalnızca 'alüminyum zararlıdır' diye yazar.

TAM PUAN (15 puan): a) Kireç çözücüde asit bulunur. Çimento esaslı derz dolgusunun mineral bileşenleri asidik maddelerle tepkime verir. Kireç çözücü derzlere dökülüp bekletildiği için derz dolgusu tepkimeye girerek bozulmuş, ufalanmıştır. b) Kimyasal madde kullanılmadan önce etiketi okunmalı, ürün yalnızca kullanım amacına uygun yüzeyde kullanılmalıdır. Örneğin kireç çözücü, asitle tepkime veren derz dolgusuna dökülmemelidir.
KISMİ PUAN (10 puan): a) bölümü tam doğru (kireç çözücüdeki asit ile çimento esaslı derzin tepkime vermesi belirtilmiş) ancak b) bölümü yazılmamış ya da yanlış.
KISMİ PUAN (5 puan): Yalnızca b) bölümü doğru (etiketi okuma ya da ürünü amacı dışındaki yüzeyde kullanmama gibi uygun bir önlem yazılmış); a) bölümü yazılmamış ya da yanlış.
SIFIR PUAN: Hem a) hem b) bölümü yanlış ya da boş olan cevaplar (ör. derzin bozulma nedenini suyun ya da fayansın özelliğine bağlayan ve geçerli bir önlem yazmayan cevaplar) 0 puandır.
Püf noktası: Kimyasal maddenin (kireç çözücü = asit) kullanıldığı ortamdaki malzemeyle (çimento esaslı derz) tepkime verebileceğini görmek ve ürünü etiketine uygun kullanmak gerekir.
Sık yapılan hata: Öğrenciler problemin nedenini 'çok fazla kullanıldığı için' gibi genel bir ifadeyle yazıp asit–çimento tepkimesini belirtmez; çözüm olarak da yalnızca 'dikkat edilmeli' der.

TAM PUAN (15 puan): a) Aufbau ilkesine uyan dağılımlarda elektronlar önce düşük enerjili orbitallere yerleşir; bir orbital dolmadan daha yüksek enerjili orbitale elektron geçmez (1s dolmadan 2s'ye, 2s dolmadan 2p'ye, 2p dolmadan 3s'ye elektron yerleşmez). Uymayan dağılımlarda ise alttaki orbital eksikken üstteki orbitale elektron yerleştirilmiştir. Bunun nedeni, düşük enerjili orbitallerin doldurulmasıyla atomun daha kararlı olmasıdır. b) 13Al: 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p¹. Son elektron 3p orbitalindedir.
KISMİ PUAN (10 puan): Yalnızca a) doğru: Örüntü (önce düşük enerjili orbitaller dolar, alttaki orbital dolmadan üsttekine elektron yerleşmez) gerekçesiyle doğru yazılmış; b) yanlış, eksik ya da boş.
KISMİ PUAN (5 puan): Yalnızca b) doğru: 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p¹ dağılımı ve son elektronun 3p orbitalinde olduğu doğru yazılmış; a) yanlış, eksik ya da boş.
SIFIR PUAN: Hem a) hem b) yanlış ya da boş bırakılmışsa 0 puandır (ör. yalnızca tabloyu tekrar eden, örüntü belirtmeyen ve 13Al dağılımını yanlış yazan cevap).
Püf noktası: Aufbau ilkesi: Elektronlar önce düşük enerjili orbitallere yerleşir; bir orbital dolmadan daha yüksek enerjili orbitale elektron girmez, böylece atom daha kararlı olur.
Sık yapılan hata: Öğrenciler yalnızca toplam elektron sayısının doğru olmasına bakıp dağılımı uygun sayar; oysa alttaki orbital dolmadan üsttekine elektron yazılması ilkeyi bozar.