11. Sınıf Tarih 1. Dönem 1. Yazılı Soruları (6. Senaryo, Açık Uçlu)

Vasvar Antlaşması (1664) ile Osmanlı Devleti Macaristan'daki en geniş sınırlarına ulaştı. Bucaş (1672) ve Zoravna (1676) Antlaşmalarıyla Podolya ve Ukrayna'yı hâkimiyeti altına alarak batıdaki en geniş sınırlarına ulaştı. Karlofça'da (1699) ise Macaristan, Hırvatistan, Pojega'nın bir kısmı ve Erdel Avusturya'ya, Mora ve Dalmaçya'nın büyük bölümü Venedik'e, Podolya Lehistan'a bırakıldı. Osmanlı Devleti Hristiyan güçlere karşı ilk kez kalıcı toprak kaybına uğradı. Böylece Osmanlı, yaklaşık otuz yıl içinde genişleyen ve fetheden konumdan toprak kaybeden, savunmaya geçen konuma geldi. Bu anlamda 1699 bir dönüm noktasıdır. Bu temel noktaları içeren cevaplar kabul edilir.

İç neden: mültezimlik, avarız vergisinin süreklileşmesi, Celâli isyanları ve köylünün toprağını terk etmesi (merkezî otoritenin zayıflaması). Etkisi: üretim ve vergi geliri azalır, hazine boşalır, uzun süren savaşların masrafı karşılanamaz, ordu ve cephelerin ihtiyacı yeterince sağlanamaz. Dış neden: Avrupa devletlerinin silah, savaş düzeni ve askerî mühendislikte gelişmesi ve kendi aralarında ittifaklar kurması (Kutsal İttifak). Etkisi: Osmanlı dört cephede birden daha güçlü ve birleşik bir düşmana karşı savaştı, üstünlük kuramadı ve sonunda barış istemek zorunda kaldı (Karlofça, 1699). Aynı anlama gelen diğer doğru ifadeler de kabul edilir.

Osmanlı ordusu 12 Eylül 1683'te Kahlenberg'de Leh ve Alman kuvvetlerine yenilerek Belgrad'a çekildi. Müttefikler 9 Ekim'de Ciğerdelen Kalesi'ni de alınca cesaretlendiler. Avusturya, Venedik ve Lehistan 5 Mart 1684'te Papa öncülüğünde Kutsal İttifak'ı kurdu; 1686'da Rus Çarlığı da katıldı. Osmanlı yaklaşık on dört yıl dört cephede savaştı, art arda yenilgiler aldı ve kaybedilen toprakların geri alınamayacağı görüşü ağırlık kazanınca barış istedi; 1699'da Karlofça imzalandı. En önemli sonuç, Osmanlı'nın ilk kez kalıcı toprak kaybına uğraması ve Avrupa'da savunma durumuna geçmesidir. Gerekçesi makul olan diğer sonuçlar da kabul edilir.

Matbaa (1727, Mehmed Said Efendi ve İbrahim Müteferrika): bilgi ve eserlerin çoğaltılıp daha geniş kesimlere ulaşması, Batı'nın teknik yeniliklerinin benimsenmesi. Geçici elçiler (Paris, Viyana, Moskova vb.): Osmanlı Avrupa'dan kopuk kalmayıp onların siyaset, kültür, sanayi ve askerî gücü hakkında bilgi edindi; elçilerin raporları Batı'yı tanımayı sağladı. Kütüphaneler (III. Ahmed Kütüphanesi): ilmî çalışmalar teşvik edildi, el yazması eserler korundu. Seçilen iki yenilik için gerekçeli yorum yapılması yeterlidir.

Ortak yönler: her ikisinde de saray çevresi, gösteri ve şenlik kültürü, tören anlayışı ve açık alan/bahçelerin eğlence için kullanılması vardır. Farklar: Osmanlı'daki şenlik bir şehzadenin sünneti gibi saray törenidir ve on beş gün sürer; Fransa'daki örnek aristokrat yaşamının gösterisidir. Çıkarım: Lale Devri'nde Avrupa ile kurulan diplomatik ve kültürel temaslar sonucu Osmanlı sarayı, Batı'daki gösteri ve eğlence anlayışından etkilenerek saray eğlencelerini ve mesire kültürünü zenginleştirmiş olabilir. Mantıklı ve kaynaklara dayanan çıkarımlar kabul edilir.

Nedîm'in dizeleri İstanbul'un dönemde sevilen, övülen ve sosyal-kültürel hayatın merkezi olduğunu gösterir. Kentli sınıf oluşmuş, günlük yaşam alışkanlıkları değişmiş, eğlence ve şenlikler dönemin ana karakteri olmuştur. Osmanlı, II. Viyana Kuşatması sonrası yenilgiler ve Karlofça ile Pasarofça'da toprak kayıplarıyla savaş yoluyla toprak geri alma politikasından vazgeçmiş, III. Ahmed ve Damat İbrahim Paşa barış siyaseti izlemiştir. Savaş baskısının azalması ve barış ortamı, yaşamdan zevk alma ve estetiği öne çıkaran anlayışın gelişmesine zemin hazırlamıştır. Bu temel noktaları içeren cevaplar kabul edilir.