11. Sınıf Din Kültürü 1. Dönem 1. Yazılı Soruları Çöz (4. Senaryo)

Beklenen cevap: Allah, zamandan ve mekândan münezzehtir; olacak her şeyi, insanın hangi seçimi yapacağını da önceden bilir (ezelî ilim). Öğretmenin tahmini Burak'ın başarısının sebebi olmadığı gibi, Allah'ın bilmesi de insanın seçimini zorunlu kılmaz; bilgi, olayı belirleyen bir güç değildir. İnsan, cüz'i iradesiyle (sınırlı seçme gücüyle) kendi tercihini yapar ve bu tercihten sorumlu olur. Allah'ın bilgisi, insanın seçtiği şeyi bilmesidir; seçimi insana yaptırması değildir. Kabul edilecek temel noktalar: (1) Allah'ın ilminin kapsamlı olduğu, (2) ilmin zorlayıcı olmadığı, (3) cüz'i iradenin sorumluluğun dayanağı olduğu. Benzetmenin sınırını (insanın bilgisinin tahmine dayandığı, Allah'ın bilgisinin ise kesin olduğu) belirten cevaplar da kabul edilir.

Beklenen cevap (iki fark yeterlidir): (1) Kadercilik (fatalizm) anlayışı insanı olayların karşısında seçeneksiz ve çaresiz görür; İslam'ın kader anlayışında ise insan cüz'i iradesiyle seçim yapabilen bir varlıktır. (2) Kadercilikte insan sorumluluğu kadere yükler; İslam'a göre insan, iradesiyle yaptığı tercihlerden sorumludur. (3) Kadercilik çalışmayı, tedbiri ve ıslah çabasını gereksiz sayar; İslam'da kader, sebeplere sarılmayı, çalışmayı ve tevekkülü dışlamaz. (4) Kader, Allah'ın ilmi ve takdiridir; insanı pasifleştirmek için değil, hayatı anlamlandırmak ve teslimiyet-umut dengesi kurmak için bir inançtır. Bu noktalara uygun, kavramları doğru kullanan cevaplar kabul edilir.

Beklenen cevap: Akıl: Öğrenci, aklını doğru kullanıp bilginin doğruluğunu araştırmamış, davranışının sonuçlarını önceden düşünmemiştir; akıl iyi ile kötüyü, doğru ile yanlışı ayırt etmeye ve sonuçları öngörmeye yarar. İrade: Kimse onu zorlamadığına göre paylaşma kararını kendi iradesiyle vermiştir; irade, aklın gösterdiği doğruya yönelmek için kullanılmalıydı, burada ise düşünmeden yapılan bir tercihe yöneltilmiştir. Sorumluluk: Öğrenci, bilerek ve isteyerek yaptığı bu davranışın sonuçlarından (arkadaşının zarar görmesinden) sorumludur; yaptığı hatayı kabul etmeli, paylaşımı kaldırıp özür dilemeli ve zararı gidermeye çalışmalıdır. Her bölüm için kavramı doğru kullanan ve olayla ilişkilendiren cevaplar kabul edilir.

Beklenen cevap: Birinci görüş insanın gücünü mutlaklaştırır; insanın yaratıcı değil, seçici ve kazanan olduğunu, imkânların ve güç yetisinin Allah tarafından verildiğini göz ardı eder. Bu da kibre ve Allah'ın yaratma ve ilmini yok saymaya yol açabilir. İkinci görüş insanı zorunlu bir varlık sayar; akıl ve iradeyi anlamsız kılar, sorumluluğu ortadan kaldırır ve hesap vermeyi, ödül-ceza düşüncesini gereksiz hâle getirir. Dengeli yaklaşım: Allah her şeyin yaratıcısıdır ve ilmiyle bilicidir; insan ise Allah'ın verdiği akıl ve cüz'i iradeyle seçim yapar, fiilini kazanır ve bu seçimlerinden sorumlu olur. Yani insan ne tamamen özgür ne de tamamen mecburdur. Bu noktaları gerekçesiyle belirten cevaplar tam puan alır; yalnızca bir görüşü eleştirip dengeli yaklaşımı yazmayan cevaplar kısmi puan alır.

Beklenen cevap: Sorumluluk, başkalarının yaptığına göre değil, kişinin kendi bilinçli tercihlerine göre belirlenir; herkes kendi yaptığından sorumludur. Akıl, çevre kirliliğinin canlılara ve gelecek nesillere zarar verdiğini gösterir; irade ise bu bilgiye uygun davranmayı seçme gücüdür. Kişi, “herkes yapıyor” diyerek aklını ve iradesini devre dışı bırakamaz. Küçük bireysel davranışlar (atık ayırma, israf etmeme, tasarruf) toplamda büyük etki yaratır ve çevrede örnek olur. Çevreyi korumak, emanet bilinciyle de Allah'a karşı sorumluluğun bir parçasıdır. Bu noktalardan en az ikisini gerekçesiyle belirten cevaplar kabul edilir.

Beklenen cevap: Çıkarım eksik ve yanlıştır. Ayetin ilk cümlesi, Allah'ın insana gücünün yeteceği ölçüde sorumluluk yüklediğini, yani sorumluluğun kişinin imkânıyla orantılı olduğunu bildirir. Ancak hemen devamında “Herkesin kazandığı kendi lehine, yaptığı kötülük kendi aleyhinedir.” denilerek insanın iradesiyle yaptığı iyi ve kötü fiillerin sorumluluğunun kendisine ait olduğu vurgulanır. Dolayısıyla güç yetmeyen durumlarda (zorlama, unutma, yanılma) sorumluluk hafifler; fakat gücü yettiği hâlde ihmal eden kişi sorumluluktan kurtulamaz. Ayrıca duadaki “Unutur veya yanılırsak” ifadesi, kasıtlı olmayan hataların bağışlanmasını umut etmeyi gösterir; bu da kasıtlı ihmali mazur kılmaz. Bu noktaları meal ifadeleriyle ilişkilendiren cevaplar kabul edilir.