10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 1. Dönem 1. Yazılı Son Hazırlık Soruları Çöz (Ülke Geneli)

TAM PUAN (10 puan): "Katar katar": sıra sıra, dizi hâlinde, art arda. Turnaların gökyüzünde dizi hâlinde uçarak gelişi anlatılır ("Katar katar olmuş gelir, turnalar"). "Nâme": mektup. Söyleyici turnanın kanadının altına bir şey bağlayıp sevdiğinden haber almak istediği için bu sözün mektup anlamına geldiği anlaşılır ("Kanadın altına nâme sarayım, Nazlı sevdiğimden haber alayım").
KISMİ PUAN (5 puan): İki sözden yalnız birinin anlamını bağlama uygun tahmin eden ya da iki anlamı doğru yazıp dayandığı dizeyi göstermeyen öğrenci 5 puan alır.
SIFIR PUAN: İki sözün anlamını da bağlama uygun tahmin edemeyen ya da cevap vermeyen öğrenci 0 puan alır.
Püf noktası: Bilmediğin bir sözün anlamını tahmin ederken önceki ve sonraki dizelere bak; söz, çevresindeki anlatılan durumla uyumlu bir anlam taşır.
Sık yapılan hata: Öğrenciler sözü tek başına düşünür, bağlama bakmadan rastgele bir anlam yazar ve gerekçe göstermez.

TAM PUAN (14 puan): a) Turnaları tehlikelerden korumak istediği için "inme" der: avcı tuzak kurmuştur ("Avcu tuzak kurmuş, var yolun ara") ve yolda kış olacak, bastıkları yerler donacaktır ("İnme turnam inme, yolda kış olur"). Ayrıca turnalardan sevdiğinin haberini sormak ister. b) Ana duygu sevgiliye duyulan özlemdir. Örnek dize: "Nazlı sevdiğimden haber alayım". (Özlemle birlikte umut da kabul edilir: "Böyle kalmaz elbet sonu hoş olur".)
KISMİ PUAN (10 puan): a) bölümünde iki gerekçe yazıp b) bölümünde dizeyi göstermeyen ya da a) bölümünde bir gerekçe yazıp b) bölümünü tam cevaplayan öğrenci 10 puan alır.
KISMİ PUAN (5 puan): Yalnız bir gerekçe yazan ya da yalnız ana duyguyu belirten öğrenci 5 puan alır.
SIFIR PUAN: Türküyle ilgisi olmayan gerekçeler yazan ya da cevap vermeyen öğrenci 0 puan alır.
Püf noktası: Çıkarım sorularında cevabını mutlaka metindeki bir dizeye ya da cümleye dayandır.
Sık yapılan hata: Öğrenciler türkünün yalnız turnaları anlattığını düşünür; söyleyicinin sevdiğine duyduğu özlemi gözden kaçırır.

TAM PUAN (14 puan): a) Örnek öğütler: telaşlanmamasını ("Nedir bu telaşın ey deli gönül"); senden önce de nice âşıkların gelip geçtiğini düşünmesini; kendi bildiğini tek doğru sanmayıp başkalarına da danışmasını ("Kendi bildiğine doğrudur deme, Gel iki adama uy"); yalan dünyaya ümit bağlamamasını ("Şu yalan dünyadan ümidini üz"). Bunlardan herhangi ikisi. b) Şaire göre dünya geçicidir; insanın sonunda evi mezar, malı da bir top bez (kefen) olur. Bu yüzden dünya malına ve dünyaya bağlanmamak gerekir.
KISMİ PUAN (10 puan): a) bölümünde iki öğüdü yazıp b) bölümünde dünyanın geçiciliği çıkarımını eksik yapan ya da bir öğüt yazıp b) bölümünü tam cevaplayan öğrenci 10 puan alır.
KISMİ PUAN (5 puan): Yalnız bir öğüt yazan ya da yalnız b) bölümünü doğru cevaplayan öğrenci 5 puan alır.
SIFIR PUAN: Şiirle ilgisi olmayan öğütler ve çıkarımlar yazan ya da cevap vermeyen öğrenci 0 puan alır.
Püf noktası: Bir şiirde seslenilen varlık (burada gönül) söyleyicinin kendisi olabilir; öğütler aslında şairin kendine ve okura söyledikleridir.
Sık yapılan hata: Öğrenciler dizeleri yalnızca kelime kelime açıklar, şairin hayata bakışına dair genel bir çıkarım yapmaz.

TAM PUAN (12 puan): a) Ninni, annenin çocuğunu sevip oyalamak ve uyutmak için söylediği bir metindir; çocuğa sevgi ve iyi dilekler ("Gül topun olsun oğlum") iletir. Turnalar türküsü ise sevgiliden uzak kalan birinin özlemini dile getirmek ve ondan haber almak isteğini anlatmak için söylenmiştir. b) İkisi de sözlü kültür (halk) geleneğine aittir: söyleyicileri belli değildir (anonim), ağızdan ağıza aktarılarak yaşamış ve ezgiyle söylenen metinlerdir.
KISMİ PUAN (10 puan): a) bölümünü doğru yapıp b) bölümünde ortak özelliği eksik ya da gerekçesiz yazan öğrenci 10 puan alır.
KISMİ PUAN (5 puan): Yalnız bir metnin söylenme amacını ya da yalnız b) bölümünü doğru yazan öğrenci 5 puan alır.
SIFIR PUAN: Karşılaştırma yapamayan ya da cevap vermeyen öğrenci 0 puan alır.
Püf noktası: Karşılaştırma sorusunda iki metnin de adını anarak her ölçütte ikisini yan yana değerlendir.
Sık yapılan hata: Öğrenciler yalnız bir metni anlatır ya da benzerlikleri yazıp farklılıkları atlar.

BONUS (10 puan üzerinden)
TAM PUAN (10 puan): Örtük ileti: Kötü günler sürekli değildir; sabredilirse sıkıntılar geçer ve sonunda iyi günler gelir. Bu dize, türküdeki özlem ve kaygı duygusuna umut katar; söyleyicinin sevdiğine yeniden kavuşacağına inandığını gösterir.
KISMİ PUAN (5 puan): Örtük iletiyi doğru yazıp duyguya katkısını açıklamayan ya da yalnız umut duygusunu belirten öğrenci 5 puan alır.
SIFIR PUAN: Dizeyi yalnız kelime kelime tekrar eden ya da cevap vermeyen öğrenci 0 puan alır.
Püf noktası: Örtük ileti, açıkça söylenmeyen ama sözden çıkarılan düşüncedir; kendi cümlelerinle yaz.
Sık yapılan hata: Öğrenciler örtük iletiyi yazmak yerine dizeyi aynen tekrar eder.

TAM PUAN (14 puan): a) İ, ki, tur, nam, ge, lir, ak, lı, ka, ra, lı: 11 hece. Türkü 11'li hece ölçüsüyle söylenmiştir. b) Türküler bent ve kavuştak (bağlama) bölümlerinden oluşur. Her bendin sonunda tekrarlanan bu dizeler kavuştaktır. Kavuştak türküye ahenk ve ritim katar, türkünün ezgiyle söylenmesini ve akılda kalmasını kolaylaştırır, turnaların gelişini vurgulayarak türkünün ana görüntüsünü pekiştirir.
KISMİ PUAN (10 puan): a) bölümünü doğru yapıp b) bölümünde tek bir katkıyı yüzeysel yazan ya da b) bölümünü tam açıklayıp hece sayısını yanlış bulan öğrenci 10 puan alır.
KISMİ PUAN (5 puan): Bölümlerden yalnız birini doğru cevaplayan öğrenci 5 puan alır.
SIFIR PUAN: Ölçüyü bulamayan ve tekrarın katkısını açıklayamayan öğrenci 0 puan alır.
Püf noktası: Hece ölçüsünü bulmak için dizeyi yüksek sesle heceleyip parmağınla say; ölçünün doğruluğunu bir dize daha sayarak kontrol et.
Sık yapılan hata: Öğrenciler "aklı karalı" gibi sözleri hecelerken bir heceyi atlar ya da dizedeki kelime sayısını hece sayısı sanır.

TAM PUAN (14 puan): a) Bu ögeler türkünün doğayla iç içe, kırsal bir yaşam içinde doğduğunu gösterir. Haberleşme imkânlarının kısıtlı olduğu bu ortamda insanlar uzaktaki sevdiklerinden haber almak için göçmen kuşları (turnaları) haber götüren birer elçi gibi düşünmüştür. b) Türküler halkın ortak malıdır ve ağızdan ağıza aktarılarak yayılır. Yayılırken sözleri ve ezgileri değiştiği için ilk söyleyeni unutulmuş, türkü bütün halkın ortak ürünü (anonim) olmuştur.
KISMİ PUAN (10 puan): a) bölümünü toplumun yaşayışıyla ilişkilendirip b) bölümünde yalnız "söyleyeni bilinmiyor" diyen ya da b) bölümünü tam açıklayıp a) bölümünde tek bir ögeyle yüzeysel ilişki kuran öğrenci 10 puan alır.
KISMİ PUAN (5 puan): Bölümlerden yalnız birini doğru cevaplayan öğrenci 5 puan alır.
SIFIR PUAN: Metinle toplum arasında ilişki kuramayan ya da cevap vermeyen öğrenci 0 puan alır.
Püf noktası: Sözlü kültür ürünleri, doğdukları toplumun yaşayışını, inançlarını ve duygularını yansıtan birer aynadır.
Sık yapılan hata: Öğrenciler ögeleri tek tek açıklar ama bunları türkünün doğduğu toplumun yaşayışıyla ilişkilendirmez.

BONUS (10 puan üzerinden)
TAM PUAN (10 puan): men: ben; akşem: akşam; baben: baban; gelende: gelince (geldiğinde). Ninni sözlü gelenekte doğmuş ve derlendiği yörenin halkının ağzından olduğu gibi yazıya geçirilmiştir; yöresel söyleyişin korunması metnin doğallığını, ezgisini ve sözlü kültüre ait oluşunu yansıtır.
KISMİ PUAN (5 puan): Dört sözün karşılığını doğru yazıp nedeni açıklamayan ya da en az iki sözün karşılığını yazıp nedeni doğru açıklayan öğrenci 5 puan alır.
SIFIR PUAN: Sözlerin karşılıklarını bulamayan ya da cevap vermeyen öğrenci 0 puan alır.
Püf noktası: Derleme metinlerde yöresel söyleyiş bilerek korunur; bunları yazım yanlışı sanma.
Sık yapılan hata: Öğrenciler yöresel söyleyişi yazım hatası sanır ve nedenini açıklayamaz.

TAM PUAN (22 puan): Mektup konuya uygundur ve uygun bir başlığı vardır. Duygular hem açık ("Seni çok özledim" gibi) hem örtük ("Pınarların başında hâlâ ayak izlerin duruyor" gibi) iletilerle verilmiştir. Giriş, gelişme ve sonuç bölümleri uygun başlatma, sürdürme ve bitirme ifadeleriyle birbirine bağlanmıştır. Duygu ve düşünceler tutarlıdır; umut, sabır, vefa gibi olumlu değerler vurgulanmıştır; toplumsal hassasiyet oluşturacak ögeler kullanılmamıştır; yazım ve noktalama kurallarına uyulmuştur.
KISMİ PUAN (15 puan): Ölçütlerden biri (açık/örtük ileti, başlık, bölümleri bağlayan ifadeler, olumlu değerler) eksik ya da zayıf olan mektup 15 puan alır.
KISMİ PUAN (10 puan): Ölçütlerden ikisi eksik olan ya da iletileri yalnız açık biçimde veren mektup 10 puan alır.
KISMİ PUAN (5 puan): Konuya uygun ama düzensiz, birkaç cümleden oluşan ve ölçütlerin çoğunu karşılamayan yazı 5 puan alır.
SIFIR PUAN: Konuyla ilgisi olmayan bir yazı yazan ya da hiç yazmayan öğrenci 0 puan alır.
Püf noktası: Örtük ileti için duyguyu doğrudan söyleme; onu bir görüntü, bir ayrıntı ya da bir benzetmeyle sezdir.
Sık yapılan hata: Öğrenciler bütün duyguları açıkça yazar, örtük ileti kullanmayı ve mektuba başlık koymayı unutur.

BONUS (10 puan üzerinden)
TAM PUAN (10 puan): Özlem ve dönüş isteği doğrudan söylenmeden bir görüntü ya da ayrıntıyla sezdirilmiştir; cümleler tutarlı ve kurallara uygundur. Örnek: "Kapının önündeki çiçekler her sabah yolunu gözlüyor. Turnalar dönerken senin adımlarını da getirsin."
KISMİ PUAN (5 puan): Duyguyu kısmen örtük veren ama "özledim", "dön" gibi sözleri yine açıkça kullanan ya da tek cümle yazan öğrenci 5 puan alır.
SIFIR PUAN: İletiyi aynen ya da yine açık biçimde yazan veya cevap vermeyen öğrenci 0 puan alır.
Püf noktası: Örtük iletide okur duyguyu kendisi çıkarır; duygunun adını değil, onu düşündüren ayrıntıyı yaz.
Sık yapılan hata: Öğrenciler cümlenin kelimelerini değiştirir ama duyguyu yine açıkça söyler.